Tarkibga o‘tish
+998 (90) 930-65-66
RU EN UZ

O‘zbekistondagi DXSh loyihalarida ESG

O‘zbekistondagi DXSh loyihalarida ESG: 720-son qaror talablari va maslahatchi xulosasini tayyorlash

Davlat-xususiy sheriklik loyihasini baholash bosqichidayoq ekologik, ijtimoiy va boshqaruv xatarlarini hisobga olish nima uchun zarur

Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) maktablar, shifoxonalar, transport, kommunal va energetika infratuzilmasini xususiy investitsiyalarni jalb etgan holda yaratish imkonini beradi. Biroq loyihaning uzoq muddatli natijasi faqat moliyaviy modelga va sheriklar o‘rtasida majburiyatlarning taqsimlanishiga bog‘liq emas. Ekologik, ijtimoiy, iqlimga oid va boshqaruv xatarlarini baholashdagi xatolar qurilish xarajatlarining oshishiga, kechikishlarga, aholi bilan nizolarga va foydalanish davrida qo‘shimcha majburiyatlarga olib kelishi mumkin.

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 30-oktabrdagi 720-son qarori DXSh loyihasini baholash hujjatida jalb etilgan maslahatchilarning xalqaro ESG standartlarini hisobga olgan holda xatarlarni baholash va boshqarishga oid tegishli xulosalarini aks ettirish zaruratini belgilaydi. Bu ESG ekspertizasini faqat korporativ hisobotning bir qismi emas, balki sifatli loyihani tayyorlashning amaliy elementiga aylantiradi.

720-son qarorda aynan nimalar nazarda tutilgan?

720-son qarorning 2-ilovasi III bo‘limidagi 13-band loyihani baholash hujjatining «Umumiy xulosalar» bo‘limiga taalluqlidir. Unda DXSh loyihasini amalga oshirishga jalb etilgan maslahatchilarning xatarlarni baholash va boshqarishning ekologiya, ijtimoiy masalalar va boshqaruv (ESG) sohasidagi xalqaro standartlarga muvofiqligi haqidagi xulosalari aks ettirilishi lozim. Bundan tashqari, loyihaning asosiy afzalliklari va kamchiliklari hamda uni amalga oshirishning eng maqbul variantini tanlash asoslari ko‘rsatiladi.

Loyihani baholash hujjati mazmuniga qo‘yiladigan talabni muayyan xalqaro kreditor talablaridan farqlash muhim. Qarorning o‘zi barcha loyihalar uchun yagona standart bo‘yicha majburiy sertifikatlashni belgilamaydi hamda milliy qonunchilikda nazarda tutilgan atrof-muhitga ta’sirni baholash va davlat ekologik ekspertizasi tartib-taomillarining o‘rnini bosmaydi.

Qanday xatarlarni baholash zarur?

E — Ekologiya va iqlim

Loyiha maydonining xususiyatlari, qurilish va foydalanishning havo, suv, tuproq hamda bioxilma-xillikka ta’siri, chiqindilar bilan ishlash, resurslar iste’moli, issiqxona gazlari emissiyalari va jazirama, qurg‘oqchilik, suv toshqinlari hamda boshqa iqlim tahdidlariga chidamlilik tahlil qilinadi. Hayot sikli uzoq bo‘lgan infratuzilma uchun variantlarni nafaqat kapital xarajatlarni, balki foydalanish xarajatlarini ham hisobga olgan holda taqqoslash ayniqsa muhim.

S — Ijtimoiy soha

Xodimlar va aholining xavfsizligi, xizmatlardan foydalanish imkoniyatlari va ularning inklyuzivligi, mahalliy hamjamiyatlarga ta’sir, yerdan foydalanish va yerdan foydalanuvchilarning ko‘chirilishi ehtimoli bilan bog‘liq masalalar, pudratchilar xodimlarining mehnat sharoitlari, manfaatdor tomonlarni xabardor qilish va shikoyatlarni ko‘rib chiqish mexanizmlari baholanadi. Maktablar va tibbiyot obyektlari uchun bolalar hamda tashrif buyuruvchilar xavfsizligi, harakatlanish imkoniyati cheklangan guruhlarning obyektlardan foydalana olishi va faoliyat ko‘rsatayotgan ijtimoiy infratuzilma yonida qurilish ishlarini tashkil etish alohida ahamiyatga ega.

G — Loyihani boshqarish

Davlat va xususiy sheriklar o‘rtasida ESG bo‘yicha mas’uliyatning taqsimlanishi, qarorlarning shaffofligi, korrupsiyaga qarshi tartib-taomillar, pudratchilarni boshqarish, talablarga rioya etilishini nazorat qilish, hisobot taqdim etish va samaradorlik ko‘rsatkichlari (KPI) tekshiriladi. Aniqlangan xatarlar bo‘yicha mas’ul tomonlar belgilanishi, ushbu xatarlar boshqaruv rejalarida aks ettirilishi va zarurat tug‘ilganda DXShning shartnomaviy modelida hisobga olinishi lozim.

Qaysi xalqaro yondashuvlar qo‘llanilishi mumkin?

Metodologiya loyihaning xususiyati, xatarlar toifasi, tayyorgarlik bosqichi va potensial moliyalashtiruvchi tashkilotlar talablarini hisobga olgan holda tanlanadi. Ko‘pincha IFC Performance Standards (PS1–PS8) standartlari, Jahon bankining ekologik va ijtimoiy xatarlarga yondashuvlari, shuningdek, tegishli kreditor talablari, jumladan, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YTTB) ishtirok etgan hollarda uning talablari qo‘llaniladi. Xalqaro standartlar baholashda tayanch bo‘lib xizmat qiladi; ularni qo‘llashning majburiyligi moliyalashtirish, shartnoma shartlari va qo‘llaniladigan normativ baza bilan belgilanadi.

Agar loyiha vazifalarida nazarda tutilgan bo‘lsa, binolar uchun qo‘shimcha ravishda energiya samaradorligi va barqaror loyihalash vositalari, jumladan, EDGE, LEED yoki BREEAM qo‘llanilishi mumkin. Bunday vositalar ESG xatarlarini kompleks baholashning o‘rnini bosmaydi va barcha ijtimoiy hamda boshqaruv jihatlarining muvofiqligini tasdiqlovchi universal dalil sifatida taqdim etilmasligi kerak.

Asoslangan ESG xulosasini qanday tayyorlash kerak?

  1. Loyiha chegaralarini belgilash: maydonlar, qurilish va foydalanish bosqichlari, ishtirokchilar hamda asosiy ma’lumot manbalari.
  2. ESG skriningini o‘tkazish: muhim xatarlar va ta’sirlarni aniqlash, ularning yuz berish ehtimoli, ahamiyati va mavjud nazorat choralarini baholash.
  3. Amaldagi amaliyotni tegishli xalqaro standartlar bilan taqqoslash va kamchiliklar tahlilini (gap analysis) tayyorlash.
  4. Loyihani amalga oshirishning real imkoniyatlarga asoslangan variantlarini taqqoslash: joylashuv, texnologik va tashkiliy yechimlar, resurs xarajatlari, iqlim ta’sirlariga chidamlilik va ijtimoiy ta’sirlar.
  5. Xatarlarni boshqarish choralari matritsasini ishlab chiqish, mas’uliyatni taqsimlash, muddatlar va o‘lchab bo‘ladigan ko‘rsatkichlarni belgilash.
  6. Asoslangan cheklovlar, shartlar va tavsiyalarni o‘z ichiga olgan yakuniy xulosani «Umumiy xulosalar» bo‘limi uchun tayyorlash.

Misol: DXSh modeli asosida maktablar qurilishi

Bir nechta maktab tashkil etish loyihasida ESG skriningi har bir maydonni alohida qamrab oladi: piyoda kelish va transportda kirish yo‘llarining xavfsizligi, qurilish ishlarining ta’siri, mehnat sharoitlari, ta’lim olish imkoniyati, binolarning energiya samaradorligi, suv iste’moli va haddan tashqari issiq bilan bog‘liq xatarlar. Maydonlar yoki loyiha yechimlari bo‘yicha muqobil variantlar ko‘rib chiqilsa, ESG tahlili ularni moliyaviy-texnik mezonlar bilan bir qatorda ESG mezonlari bo‘yicha ham taqqoslash imkonini beradi.

Masalan, qurilish bosqichida arzonroq bo‘lgan yechim sovitish va foydalanish uchun ko‘proq xarajatlarni talab qilishi yoki o‘quvchilar uchun qo‘shimcha xatarlar tug‘dirishi mumkin. ESG xulosasi bunday farqlarni qayd etish hamda DXSh bitimi amal qiladigan butun davr mobaynida xatarlarni boshqarishning majburiy choralarini belgilashga yordam beradi.

ESG baholash DXSh ishtirokchilariga qanday foyda keltiradi?

  • Davlat sherigi uchun — variantni tanlashning yanada shaffof asoslanishi va jamiyat uchun ahamiyatli xatarlarni nazorat qilish mexanizmi.
  • Xususiy investor uchun — loyiha qiymati, muddatlar va pul oqimlari barqarorligiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan xatarlarni erta aniqlash.
  • Potensial kreditorlar uchun — qo‘llaniladigan standartlar, aniqlangan kamchiliklar va ta’sirlarni boshqarish rejasi haqida tizimlashtirilgan ma’lumot.
  • Mahalliy hamjamiyatlar uchun — yanada xavfsiz, foydalanish uchun qulay va barqaror infratuzilma yechimlari.

HPBS yondashuvi: xatarlar tahlilidan loyiha bo‘yicha qarorgacha

HPBS DXSh loyihalarini ESG bo‘yicha baholashni dastlabki va kompleks shaklda amalga oshiradi, xatarlarni tegishli xalqaro yondashuvlar bilan taqqoslaydi, muqobil variantlarning ESG ta’sirlarini tahlil qiladi va loyihani baholash hujjati uchun maslahatchi xulosasini ishlab chiqadi. Natijada xatarlarning rasmiy ro‘yxatigina emas, balki ularni boshqarish imkoniyati, ustuvor choralar va loyihani kelgusida amalga oshirish shartlari bo‘yicha hujjatlashtirilgan nuqtayi nazar shakllanadi.

Zarurat tug‘ilganda ishlar milliy tartib-taomillarga muvofiq atrof-muhitga ta’sirni baholash, davlat ekologik ekspertizasi va maxsus dala tadqiqotlari uchun mas’ul bo‘lgan ixtisoslashgan hamkorlar bilan birgalikda bajariladi. Kengaytirilgan ESIA doirasi va xalqaro moliyalashtiruvchi tashkilotlarning talablari alohida belgilanadi.

DXSh loyihasini ESG bo‘yicha baholash yuzasidan maslahat olish uchun: info@hpbs.uz, +998 90 826 71 83

Manbalar va normativ baza

Savollaringiz bormi? Mutaxassislarimiz siz bilan bog‘lanadi.