Eski turar-joy fondini modernizatsiya qilish haqiqatan ham issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirishi mumkinmi?
HPBS mutaxassislari ilmiy hamkorlar bilan birgalikda Toshkent shahridagi ko‘p kvartirali turar-joy binolari misolida o‘tkazgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, binolarni issiqlik izolyatsiyasi bilan ta’minlash yillik CO₂ chiqindilarini 13,5% ga kamaytiradi. Biroq ekologik samarani baholashda binoning butun hayotiy siklini, jumladan, qurilish materiallarini ishlab chiqarish jarayonini ham hisobga olish zarur.
Tadqiqot natijalari 2024-yilda xalqaro ilmiy nashr — E3S Web of Conferences jurnalida chop etilgan.
Toshkentdagi turar-joy binolarining uglerod izi
Tadqiqot obyekti sifatida Toshkent shahrining Labzak mavzesida joylashgan, sovet davrida qurilgan 33 ta ko‘p kvartirali turar-joy binosi tanlab olindi. Rekonstruksiyaning ekologik samarasini baholash uchun ISO 14040/14044 standartlariga muvofiq hayotiy siklni baholash (Life Cycle Assessment, LCA) usuli qo‘llanildi.
Ikki ssenariy ko‘rib chiqildi: binodan modernizatsiyasiz foydalanish hamda tashqi devorlar, chordoq yopmalari va yerto‘la ustidagi yopmalarni qo‘shimcha issiqlik izolyatsiyasi bilan ta’minlash orqali rekonstruksiya qilish.
Tadqiqotning asosiy natijalari
| Ko‘rsatkich | Natija |
| Issiqlik izolyatsiyasidan so‘ng yillik CO₂ chiqindilarining kamayishi | 13,5% |
| Yillik chiqindilar kamayishi | 1,58 tonna CO₂-ekv. |
| Issiqlik energiyasi tejalishi | 4,07 Gkal/yil |
| Dastlabki rekonstruksiya jarayonida issiqlik izolyatsiyasi materiallarini ishlab chiqarishning uglerod izi | 25 tonna CO₂-ekv. |
| Uglerod qoplanish muddati | 17 yil |
| 60 yil davomida jami chiqindilarning kamayishi | 43,2 tonna CO₂ |
Hisob-kitoblar shuni ko‘rsatdiki, bitta namunaviy binoni rekonstruksiya qilish natijasida isitish bilan bog‘liq yillik chiqindilar 11,69 tonnadan 10,11 tonna CO₂-ekv. gacha kamayadi.
Shu bilan birga, issiqlik izolyatsiyasi materiallarini ishlab chiqarish jarayonining o‘zi ham issiqxona gazlari chiqindilarini keltirib chiqaradi. Binoning hisoblangan 60 yillik foydalanish davrida issiqlik izolyatsiyasi materiallarining uglerod izi, ularni almashtirishni ham hisobga olgan holda, taxminan 50 tonna CO₂-ekv. ni tashkil etadi.
Shunday qilib, haqiqiy ekologik samarani baholash uchun nafaqat energiya iste’molining kamayishini, balki qurilish materiallarining mujassamlashgan uglerodini (Embodied Carbon) ham hisobga olish zarur.
O‘zbekiston qurilish sohasi uchun asosiy xulosalar
Tadqiqot mavjud binolarning energiya samaradorligini oshirish turar-joy fondini dekarbonizatsiya qilishga hissa qo‘shishini tasdiqlaydi. Biroq qurilish sektori miqyosida issiqxona gazlari chiqindilarini sezilarli darajada kamaytirish uchun faqat issiqlik izolyatsiyasining o‘zi yetarli emas.
Binolarning hayotiy siklini baholash (LCA), qurilish materiallarining uglerod izini hisobga olish, issiqlik ta’minoti samaradorligini oshirish va kam uglerodli texnologiyalarni qo‘llashni o‘z ichiga olgan kompleks yondashuv zarur.
O‘zbekiston uchun mahsulotlarning ekologik deklaratsiyalari (Environmental Product Declaration, EPD) bo‘yicha milliy ma’lumotlar bazasini hamda qurilish materiallaridagi mujassamlashgan uglerodni hisoblash vositalarini rivojlantirish alohida ahamiyatga ega.
Asosiy xulosa: energiya samaradorligi yuqori bo‘lgan bino har doim ham eng kam uglerod iziga ega bino degani emas. Haqiqiy iqlimiy samarani binoning butun hayotiy sikli davomida hisoblash zarur.
Ilmiy nashr
Life Cycle Analysis of a Renovation Project for Old Housing in Tashkent to Reduce Greenhouse Gas Emissions. Mualliflar: Elyor Makhmudov, Anna Zavaleeva, Ilya Zavaleev, Akmal Berdimurodov. E3S Web of Conferences, Volume 574, 05007 (2024), CONGREENTAX-2024.
Ilmiy maqolaning to‘liq matnini yuklab olish (PDF, ingliz tilida)
HPBS kompaniyasi binolarning uglerod izini hisoblash, hayotiy siklni baholash (LCA), issiqxona gazlari chiqindilarini baholash xizmatlarini ko‘rsatadi, shuningdek, ko‘chmas mulk obyektlarining energiya samaradorligini oshirish va dekarbonizatsiya qilish bo‘yicha yechimlarni ishlab chiqadi. HPBS bilan bog‘lanish: info@hpbs.uz, Telegram: +998 90 930 65 66.
Qo‘shimcha ma’lumotlar: