Bugun Oʻzbekiston sement sanoatida modernizatsiya korxonalar uchun nafaqat dekarbonizatsiya, balki iqtisodiy barqarorlik va raqobatbardoshlik masalasiga ham aylanmoqda.
Ushbu maqolada:
- Bozor tahlili, normativ hujjatlar va qonunchilik
- Sement ishlab chiqarishda CO₂ emissiyalari nimadan iborat
- Koʻmir — Oʻzbekiston uchun uglerod va iqtisodiy xavf
- Sement zavodini modernizatsiya qilish yoʻl xaritasi
- Modernizatsiyaning birinchi bosqichi: zavod qayerda mablagʻ yoʻqotayotganini aniqlash
- Zavodni toʻliq rekonstruksiya qilmasdan qanday choralarni amalga oshirish mumkin
- Waste Heat Recovery — chiqindi issiqlikdan foydalanish: sarflangan energiyaning bir qismini qaytarish
- Klinker ulushini kamaytirish — dekarbonizatsiyaning asosiy yoʻllaridan biri
- LC3 va texnologiyani optimallashtirish
- Muqobil yoqilgʻi, texnologiyalar va xomashyoni mahalliylashtirish
- CBAM va sementning uglerod iziga yangi talablar
- Oʻzbekiston va Markaziy Osiyoda MRV hamda uglerod tartibga solish tizimining rivojlanishi
- Raqamli hisob va dekarbonizatsiyani boshqarish uchun Carbon Platform
- Modernizatsiyani CAPEX, OPEX, CO₂ va oʻzini qoplash muddati orqali qanday baholash kerak
- Oʻzbekiston sement zavodlarini dekarbonizatsiya qilish uchun CIF moliyasidan foydalanish imkoniyatiga ega boʻldi
- Oʻzbekiston sement sanoati uchun pilot dastur qanday boʻlishi mumkin
1. Bozor tahlili, normativ hujjatlar va qonunchilik
Sement sanoati vakillarining maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekistonda yiliga qariyb 22 mln tonna sement ishlab chiqariladi, mamlakatda taxminan 28 ta sement zavodi faoliyat yuritadi, ularning umumiy ishlab chiqarish quvvati esa amaldagi yuklamadan taxminan ikki baravar katta. Ayni paytda sement eksporti nisbatan kichik — ishlab chiqarish hajmining taxminan 8–10 foizi yoki yiliga qariyb 1,5 mln tonna. Asosiy tashqi yoʻnalishlar Qozogʻiston va Afgʻoniston boʻlib qolmoqda. Sement uchun bu muhim: mahsulot logistika xarajatlariga sezgir va tashish masofasi ortishi yetkazib berish iqtisodiyotini tezda yomonlashtiradi. Shu bilan birga, zamonaviy texnologiyalar asosida qurilgan yangi korxonalar bilan raqobat kuchaymoqda. Yangiroq uskunalar yoqilgʻi va elektr energiyasining solishtirma sarfini kamaytirish, unumdorlikni oshirish hamda yuqori yuklamada ishlash imkonini beradi. Qozogʻiston va Qirgʻizistondan keltiriladigan koʻmirga qaramlik ham qoʻshimcha xavf tugʻdiradi. Bu bir vaqtning oʻzida ishlab chiqarish tannarxi, logistika xatarlari va uglerod izini oshiradi.
Shu bilan birga, Oʻzbekiston korxonalarida 80–90 kVt·soat/t miqdoridagi elektr energiyasi sarfi xalqaro mezonlarga allaqachon yaqin: IFC sementning har bir tonnasi uchun taxminan 80–120 kVt·soat diapazonini koʻrsatadi. Shu sababli elektr sarfini kamaytirish modernizatsiyaning yagona yoʻnalishi boʻla olmaydi. Asosiy samarani klinker ishlab chiqarish samaradorligi, yoqilgʻi sarfi, klinker ulushi, sement tarkibi, logistika va ishlab chiqarishni boshqarish sohalarida birgalikda izlash zarur.
2026-yil 1-yanvardan Yevropa Ittifoqining CBAM mexanizmi asosiy rejimga oʻtdi. Sement CBAM bilan tartibga solinadigan tovarlar roʻyxatiga kiritilgan. Importchilar mahsulot tarkibiga singgan emissiyalarni deklaratsiya qilishi va narxi EU ETS kvotalari narxiga bogʻlangan tegishli miqdordagi CBAM sertifikatlarini sotib olishi kerak. Oʻzbekiston sementining YIga eksporti bugun deyarli boʻlmasa ham, CBAM sanoat mahsulotlarining uglerod sigʻimini baholashda amalda xalqaro mezonga aylanmoqda. Bu kelajakdagi eksport, xalqaro moliyalashtirish, xalqaro pudratchilarga yetkazib berish, banklar va investorlar talablari uchun ahamiyatli boʻladi.
Bundan tashqari, Oʻzbekistonning oʻzida ham iqlimga oid tartibga solish rivojlanmoqda. 2025-yil iyulda Oʻzbekiston Respublikasining OʻRQ-1073-sonli «Issiqxona gazlari emissiyalarini cheklash toʻgʻrisida»gi Qonuni qabul qilindi. Unda emissiyalarning davlat hisobi, ularni kamaytirishning maqsadli koʻrsatkichlari va monitoring tizimini rivojlantirish nazarda tutilgan. Uglerod bozori infratuzilmasi ham yaratilmoqda: 2026-yildan Milliy uglerod reyestrini tashkil etish hamda Parij bitimining 6-moddasi boʻyicha uglerod birliklarini amalga oshirish mexanizmlari nazarda tutilgan. Bunga Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 07.07.dagi PF-110-son Farmoni asos boʻladi.
Qoʻshni Qozogʻistonda allaqachon emissiyalar savdosi tizimi ishlamoqda. Milliy strategiyada esa solishtirma meʼyorlarni yanada qatʼiylashtirish, MRVni rivojlantirish va uglerodni iqtisodiy tartibga solishni bosqichma-bosqich kuchaytirish koʻzda tutilgan.
Demak, vazifa faqat CBAMga tayyorlanishdan iborat emas. Uglerod sigʻimi asta-sekin sanoat korxonasi samaradorligining iqtisodiy koʻrsatkichlaridan biriga aylanmoqda.
Shuning uchun anʼanaviy korxonalar oldida bugun kengroq savol turibdi:
«Ishlab chiqarishni qanday modernizatsiya qilish kerakki, avval tannarx kamayib, rentabellik tiklansin, keyin esa olingan iqtisodiy samara va jalb qilingan moliya chuqur dekarbonizatsiyaga yoʻnaltirilsin?»
2. Sement ishlab chiqarishda CO₂ emissiyalari nimadan iborat
Choralarni toʻgʻri tanlash uchun avvalo emissiyalar tarkibini tushunish kerak. Sement sanoatida emissiyalarning salmoqli qismi klinker ishlab chiqarishdagi kimyoviy jarayon bilan bevosita bogʻliq, qolgan qismi esa energiya va yoqilgʻi bilan bogʻliq degan umumiy moʻljal ishlatiladi. Shu bilan birga, bir nechta manbani alohida koʻrib chiqish muhim.
2.1. Texnologik emissiyalar
Klinker ohaktosh xomashyosini yuqori haroratda kuydirish orqali olinadi. Kaltsinatsiya paytida quyidagi reaksiya sodir boʻladi: CaCO₃ → CaO + CO₂
CO₂ bevosita xomashyodan ajraladi. Bunday emissiyalarni elektr dvigatellarini almashtirish yoki elektr sarfini kamaytirish bilangina bartaraf etib boʻlmaydi. Shu sababli bir tonna sementga toʻgʻri keladigan klinker miqdorini kamaytirish sohani dekarbonizatsiya qilishning asosiy vositalaridan biridir. IFCning namunaviy sement ishlab chiqarish zanjiri boʻyicha tadqiqotida kaltsinatsiya CO₂ning eng katta alohida manbai boʻlgan — koʻrib chiqilgan mahsulotning bir tonnasiga taxminan 479 kg CO₂; qazilma yoqilgʻi ham sezilarli hissa qoʻshgan. (Xalqaro moliya korporatsiyasi)
2.2. Yoqilgʻini yoqish
Sement pechida yuqori haroratga erishish uchun koʻmir yoki boshqa yoqilgʻi ishlatiladi. Bular ham bevosita Scope 1 emissiyalaridir. Demak, yoqilgʻidan kelib chiqadigan emissiyalarning katta qismi ham bevosita emissiyalardir.
2.3. Elektr energiyasi
Elektr energiyasi maydalash; xomashyoni tayyorlash; tuyish; ventilyatorlar; nasoslar; konveyerlar; klinker ishlab chiqarish; sementni tuyish; qadoqlash uchun kerak. Xarid qilingan elektr energiyasi bilan bogʻliq emissiyalar asosan Scope 2ga kiradi.
2.4. Xomashyo va logistika
Xomashyo qazib olish; qoʻshimchalar ishlab chiqarish; tashish; yoqilgʻi yetkazib berish va taʼminot zanjirining boshqa jarayonlari bilan bogʻliq emissiyalar alohida yuzaga keladi.
Ular mahsulotning uglerod izi, LCA, EPD va Scope 3ni baholashda ayniqsa muhim boʻladi.
HPBSning beton mahsulotlari boʻyicha tadqiqotlarida xomashyo tashish yoʻnalishlari har bir komponent uchun alohida modellashtirilgan. Bir holatda sementni yetkazib berish masofasi 197 km, boshqa materiallar uchun 44–257 km, bir turdagi toʻldiruvchi uchun esa 950 km gacha boʻlgan. Bu nima uchun logistikani mahsulot uglerod izi modeliga kiritish kerakligini koʻrsatadi.
3. Koʻmir — Oʻzbekiston uchun uglerod va iqtisodiy xavf
Sohaviy maʼlumotlarga koʻra, solishtirma sarf bir tonna sementga qariyb 140 kg koʻmirni tashkil qilishi mumkin. Bu koʻrsatkich shartli ravishda 22 mln tonnalik ishlab chiqarish hajmiga qoʻllansa, yiliga taxminan 3,1 mln tonna koʻmirga teng boʻladi. Yoqilgʻining bir qismi Qozogʻiston va Qirgʻizistondan yetkazib beriladi. Shuning uchun sement sanoatidagi yoqilgʻi masalasi bir vaqtning oʻzida bir nechta jihatga ega: narx; valyuta xatarlari; taʼminot barqarorligi; transport xarajatlari; qoʻshni davlatlarga qaramlik; tashish emissiyalari; yakuniy mahsulotning uglerod izi.
Shu sababli Oʻzbekistonda sement ishlab chiqarishni optimallashtirish faqat CO₂ni kamaytirish bilan cheklanmasdan, energiya va xomashyo taʼminoti zanjirlarini koʻproq mahalliylashtirishni ham qamrab olishi kerak.
Korxonalarni texnologik jihatdan toʻgʻri taqqoslash uchun faqat «kg koʻmir / t sement» koʻrsatkichidan emas, avvalo «kg yoqilgʻi / t klinker» koʻrsatkichidan foydalanish maʼqul. Chunki tayyor sementning bir tonnasidagi klinker miqdori sezilarli farq qilishi mumkin.
4. Sement zavodini modernizatsiya qilish yoʻl xaritasi
Qaysi choralar korxonaga hozir iqtisodiy samara berishini va modernizatsiyaning keyingi bosqichi uchun resurs toʻplashga yordam berishini tushunish hamda rejalashtirish muhim. Ishlab chiqarish tannarxi, energiya sigʻimi va mahsulotning uglerod izini bosqichma-bosqich kamaytirib, keyin chuqurroq texnologik qayta jihozlashga oʻtish lozim.
Sement zavodini modernizatsiya qilish uchun taklif etilayotgan yoʻl xaritasi
| Bosqich | Nima qilamiz | Natija |
| 0. Diagnostika | Ishlab chiqarish, energiya, texnologiya va uglerod auditi | Bazaviy koʻrsatkichlarni aniqlash |
| 1. Tezkor choralar | Pech, maydalash, yuritmalar, ventilyatorlar va avtomatikani sozlash; toʻxtab qolishlar va yoʻqotishlarni kamaytirish | Yirik CAPEXsiz tejamkorlik |
| 2. Energetik modernizatsiya | Pechlar, klinker sovitgichlari va tegirmonlar samaradorligi; chiqindi issiqlikdan foydalanish | Yoqilgʻi va elektr energiyasi sarfini kamaytirish |
| 3. Xomashyo va tarkiblar | Klinker ulushini kamaytirish; mahalliy materiallar | Texnologik emissiyalarni kamaytirish |
| 4. Yoqilgʻi va mahalliylashtirish | Import koʻmirga qaramlikni kamaytirish; muqobil yoqilgʻi; qayta tiklanuvchi energiya | CO₂ emissiyalari, tannarx va importga qaramlikni kamaytirish |
| 5. Chuqur modernizatsiya | LC3 / yangi kaltsinatsiya liniyalari / yirik texnologik uskunalar | CO₂ emissiyalarini sezilarli kamaytirish |
| 6. Moliyalashtirish | Dekarbonizatsiyani CIF, xalqaro moliya institutlari va ularning yashil moliyasi orqali moliyalashtirish | CAPEXni moliyalashtirish |
| 7. MRV | Carbon Platform orqali muntazam raqamli CO₂ hisoboti va monitoringi | Natijalarni kuzatish va uglerod tartibga solish talablariga muvofiqlik |
Sementning uglerod izini kamaytirishning eng istiqbolli yoʻllaridan biri uning tarkibidagi klinker miqdorini qisqartirish, jumladan, kaltsinatsiyalangan gil va ohaktosh asosidagi sementlar, masalan, LC3 — Limestone Calcined Clay Cement ishlab chiqarishdir. Bu texnologiyaning salohiyati katta. LC3 ishlab chiquvchilariga koʻra, asosan klinker ulushi kamayishi hisobiga anʼanaviy portlandsementga nisbatan CO₂ emissiyalarini 40% gacha qisqartirish mumkin. Ammo hozir rentabelligi past boʻlgan korxona uchun modernizatsiyani darhol yirik CAPEXdan boshlash har doim ham oqilona emas. Muayyan LC3 loyihasining qiymati millionlab dollarni tashkil etishi mumkin va koʻplab omillarga bogʻliq: mos mahalliy gillarning mavjudligi; kaolinit ulushi; kaltsinatsiya texnologiyasi; mavjud uskunalar; talab etiladigan unumdorlik; xomashyo logistikasi; mahsulot sifati talablari; mavjud tegirmonlar, siloslar va boshqa infratuzilmadan foydalanish imkoniyati; texnologiyani joriy etish muddatlari.
5. Modernizatsiyaning birinchi bosqichi: zavod qayerda mablagʻ yoʻqotayotganini aniqlash
Yangi uskuna sotib olishdan oldin korxonaning amaldagi moddiy, energetik va uglerod balansini tuzish kerak.
Buning uchun tekshiruv oʻtkazilib, quyidagilar tahlil qilinadi: pechning ish rejimi; bir tonna klinkerga koʻmir sarfi; xomashyo aralashmasi barqarorligi; yoqilgʻi sifati; gaz harorati; uskunalarning yuklanish darajasi; toʻxtab qolishlar va uskunalarning bekor ishlashi; tegirmon unumdorligi; separator samaradorligi; sizib chiqishlar; dvigatellar yuklama koeffitsiyenti; kompressorlar va ventilyatorlar ishi; issiqlik yoʻqotishlari; har bir texnologik uchastkada elektr energiyasining solishtirma sarfi.
Birinchi bosqichning maqsadi — zavod energiya va CO₂ bilan birga mablagʻni qayerda yoʻqotayotganini aniqlash.
Har bir sement zavodi uchun kamida quyidagi koʻrsatkichlarni aniqlashni taklif qilamiz:
| Koʻrsatkich | Birlik |
| Yoqilgʻi sarfi | kg/t klinker |
| Elektr energiyasi | kVt·soat/t sement |
| Klinker ulushi | % |
| Scope 1 | kg CO₂/t |
| Scope 2 | kg CO₂e/t |
| Logistika emissiyalari | kg CO₂e/t |
| Tannarx | $/t |
| Liniya yuklamasi | % |
Shundan soʻng korxonani oʻzining oldingi koʻrsatkichlari, soha oʻrtacha koʻrsatkichlari va zamonaviy texnologik mezonlar bilan taqqoslash mumkin.
Sohaviy maʼlumotlarga koʻra, Oʻzbekistonda bir tonna sement ishlab chiqarish uchun 80–90 kVt·soat elektr energiyasi sarflanishi mumkin. Bu Jahon banki guruhi/IFC koʻrsatgan xalqaro 80–120 kVt·soat/t diapazonining quyi qismiga yaqin. (Xalqaro moliya korporatsiyasi) Biroq bu tejash salohiyati yoʻq degani emas. Umumiy koʻrsatkichni alohida uchastkalar boʻyicha ajratish kerak.
IFC elektr energiyasi sarfining taxminiy tarkibini quyidagicha koʻrsatadi:
• qariyb 30% — xomashyoni tayyorlash va tuyish;
• qariyb 25% — klinker ishlab chiqarish;
• qariyb 45% — sementni tuyish, aralashtirish, qadoqlash va tashish. (Xalqaro moliya korporatsiyasi)
Shu sababli bir xil 85 kVt·soat/t koʻrsatkichga ega ikki zavodda mutlaqo boshqa texnologik muammolar boʻlishi mumkin.
6. Zavodni toʻliq rekonstruksiya qilmasdan qanday choralarni amalga oshirish mumkin
6.1. Pechning ish rejimini optimallashtirish
Yirik korxonada bir tonna klinkerga yoqilgʻi sarfining hatto ozgina kamayishi ham yillik millionlab tonna ishlab chiqarish hajmiga koʻpaytirilganda sezilarli iqtisodiy samara berishi mumkin.
6.2. Maydalashni optimallashtirish
Maydalash sement korxonasida elektr energiyasining eng yirik isteʼmolchilaridan biridir.
IFC qayd etishicha, tegishli qoʻllanilish sohalarida valikli tegirmonlar va roller-press/yuqori bosimli maydalash tizimlari anʼanaviy sharli tegirmonlarga qaraganda ancha samarali boʻlishi mumkin. WBG EHS Guidelines ayrim maydalash tizimlari uchun energiya sarfi taxminan 50% gacha kam boʻlishini koʻrsatadi. Bu butun korxona avtomatik ravishda 50% tejaydi degani emas, balki alohida texnologik uzellarning salohiyatini koʻrsatadi. (Xalqaro moliya korporatsiyasi)
6.3. Chastota oʻzgartirgichlari
Ventilyatorlar; tutun soʻrgichlar; nasoslar; kompressorlar va tashish uskunalari ishida alohida tejamkorlik salohiyati mavjud.
6.4. Yuqori samarali separatorlar
Samarali separator qayta-qayta maydalashga yuboriladigan material miqdorini kamaytiradi.
6.5. Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish
Avtomatlashtirilgan boshqaruv bir vaqtning oʻzida tegirmon yuklamasi; yoqilgʻi berilishi; pech ishi; kislorod miqdori; klinker sifati; separator ishi; uskunalar unumdorligini optimallashtirishi mumkin.
Texnologik parametrlar sezilarli oʻzgarib turadigan korxonalarda raqamli boshqaruv koʻpincha modernizatsiyaning dastlabki bosqichlaridan biriga aylanadi.
Misol: kompleks modernizatsiya qanday natija beradi
Amaliy loyihalar odatda eng katta samaraga bitta texnologiya emas, balki bir nechta yechimning uygʻunligi orqali erishilishini koʻrsatadi. IFC eʼlon qilgan sement zavodi loyihasida vertikal valikli tegirmonlar, valikli presslar, panjarali klinker sovitgichi, besh bosqichli siklonli issiqlik almashgichi, chiqindi issiqlikdan foydalanish tizimi va chastota oʻzgartirgichlari birgalikda qoʻllanib, mavjud liniyadagi 119 kVt·soat/t oʻrniga taxminan 97,4 kVt·soat/t sement koʻrsatkichiga erishish koʻzlangan. (IFC)
Boshqa sanoat loyihasida klinker liniyasini qoʻshimcha siklonli issiqlik almashgich bosqichi va dastlabki kaltsinator oʻrnatgan holda almashtirish klinker uchun issiqlik sarfini taxminan 940 dan 760 kkal/kg gacha, sement uchun elektr sarfini esa taxminan 130 dan 100 kVt·soat/t gacha kamaytirishni nazarda tutgan. (IFC)
Bu koʻrsatkichlarni Oʻzbekiston korxonalariga bevosita koʻchirib boʻlmaydi. Ammo ular tamoyilni yaqqol koʻrsatadi: texnologik modernizatsiya amaldagi solishtirma sarfni oʻlchash va har bir choraning iqtisodiy salohiyatini hisoblashdan boshlanishi kerak.
7. Waste Heat Recovery — chiqindi issiqlikdan foydalanish: sarflangan energiyaning bir qismini qaytarish
Sement pechi sezilarli miqdorda chiqindi issiqlik hosil qiladi. Korxona yoqilgʻi shaklida sotib olgan energiyaning bir qismi tutun gazlari; klinkerni sovitish; uskuna korpusi orqali yoʻqotiladi.
Waste Heat Recovery — WHR bu issiqlikning bir qismidan elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun foydalanishga imkon beradi.
IFC WHRni sement sanoati uchun energiya samaradorligining muhim yechimlaridan biri deb hisoblaydi; ayrim konfiguratsiyalarda u zavodning sotib olinadigan elektr energiyasiga ehtiyojini sezilarli kamaytirishi mumkin. (Xalqaro moliya korporatsiyasi) Biroq WHR allaqachon investitsiya loyihasidir. Uni joriy etishdan oldin gazlarning harorati va hajmi; potensial quvvat; yillik ishlab chiqarish; CAPEX; elektr boʻyicha tejam; oʻzini qoplash muddati aniqlanishi kerak. Loyiha hujjatlarini ishlab chiqib, texnologiyani loyiha yechimlariga muvofiq joriy etish lozim.
8. Klinker ulushini kamaytirish — dekarbonizatsiyaning asosiy yoʻllaridan biri
Energiya samaradorligi emissiyalarning yoqilgʻi bilan bogʻliq qismini kamaytiradi. Lekin ohaktoshdan kimyoviy jarayonda ajraladigan CO₂ni bartaraf etmaydi. Shu bois keyingi bosqich sement tarkibidagi klinker ulushini qisqartirishdir.
IEA sementni dekarbonizatsiya qilishning asosiy yoʻnalishlaridan biri sifatida dunyo boʻyicha oʻrtacha klinker ulushini 2022-yildagi taxminan 0,71 dan 2030-yilga borib 0,65 gacha kamaytirishni koʻradi. (IEA)
Korxona uchun bu klinkerning bir qismini ohaktosh; kaltsinatsiyalangan gil; shlak; kul va boshqa mos materiallar bilan almashtirish imkoniyatini izlashni anglatadi.
HPBS qurilish mahsulotlarining LCA tahlilida ham shu taʼsirni kuzatmoqda. Biz oʻtkazgan tadqiqotda mineral qoʻshimchalar sementdagi klinker komponentini qisman almashtirish orqali umumiy uglerod izini kamaytirishi qayd etilgan. Turli beton tarkiblarini tahlil qilish sement va mineral komponentlar miqdorida sezilarli tafovut borligini koʻrsatadi. Masalan, oʻrganilgan tarkiblardan birida 1 m³ uchun 290 kg sement va 60 kg mineral kukun boʻlgan. Modifikatorli tarkiblarda esa qoʻshimcha mineral komponentlardan foydalanib, sement miqdorini 250 kg/m³ gacha kamaytirish mumkin boʻlgan.
9. LC3 va texnologiyani optimallashtirish
Mahalliy past navli gil va ohaktoshdan foydalanish imkoniyati tufayli LC3 Oʻzbekiston uchun ayniqsa qiziq. Investitsiya qaroridan oldin texnik-iqtisodiy asoslashni oʻtkazish zarur.
U quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak: mavjud gillarning xaritasini tuzish; zavodgacha masofani tahlil qilish; kimyoviy tarkib; mineralogik tahlil; kaolinit ulushi; laboratoriya kaltsinatsiyasi; reaktivlikni aniqlash; tarkiblarni tanlash; sinovlar; xizmat muddati; sement sifatini baholash; uglerod izini hisoblash; CAPEX; OPEX; bir tonna mahsulot tannarxi; mavjud sement bilan taqqoslash va joriy etish muddatlari.
10. Muqobil yoqilgʻi, texnologiyalar va xomashyoni mahalliylashtirish
Keyingi mumkin boʻlgan bosqich — koʻmirni muqobil yoqilgʻi bilan qisman almashtirish yoki texnologiyalarni birlashtirish.
Quyidagilarni koʻrib chiqish mumkin:
- maishiy va sanoat chiqindilari; ishlatilgan shinalar; biomassa; jarayon uchun mos boshqa materiallar
- energetik texnologiyalar, masalan, issiqlik nasoslari, qayta tiklanuvchi manbalar va energiya saqlash tizimlari
Bunday yoqilgʻi taʼminotining barqarorligi va texnologiyalarning ishlashini hisobga olish muhim.
11. CBAM va sementning uglerod iziga yangi talablar
2026-yil 1-yanvardan Yevropa Ittifoqining chegarada uglerodni tartibga solish mexanizmi — CBAM asosiy rejimga oʻtdi. Sement tartibga solinadigan tovarlar roʻyxatiga kiritilgan. YI importchilari mahsulot tarkibiga singgan emissiyalarni deklaratsiya qilishi va belgilangan shartlarga koʻra narxi EU ETS kvotalari narxiga bogʻlangan CBAM sertifikatlarini sotib olishi kerak.
Oʻzbekistondagi aksariyat sement zavodlari uchun bugun CBAM asosiy moliyaviy xavf emas: sohaning hozirgi eksport yoʻnalishlari asosan YIdan tashqarida. Biroq CBAM bozor rivojlanishining yoʻnalishini koʻrsatadi. Ishlab chiqaruvchidan quyidagi savollarga javob bera olish tobora koʻproq talab etilmoqda:
• Bir tonna sementga qancha CO₂ toʻgʻri keladi?
• Bu koʻrsatkichni qaysi jarayonlar shakllantiradi?
• Uni dastlabki maʼlumotlar bilan tasdiqlash mumkinmi?
• Modernizatsiyadan keyin u qanday oʻzgaradi?
• Bir tonna CO₂ni kamaytirish qancha turadi?
Bu maʼlumot faqat CBAM uchun emas, balki xalqaro moliyalashtirish; EPD; yashil binolar; iqlim hisoboti; xalqaro yetkazib berishlar; davlat dekarbonizatsiya dasturlari; banklar va investorlar bilan ishlash uchun ham kerak boʻlmoqda.
CBAM mexanizmining sement tannarxiga taʼsiri boʻyicha batafsil hisob-kitoblar bilan «Sement sanoatini dekarbonizatsiya qilish, CBAM mexanizmi va moliyalashtirish» maqolasida tanishish mumkin.
12. Oʻzbekiston va Markaziy Osiyoda MRV hamda uglerod tartibga solish tizimining rivojlanishi
Mamlakat ichida ham meʼyoriy oʻzgarishlar yuz bermoqda. 2025-yil iyulda Oʻzbekistonda OʻRQ-1073-sonli «Issiqxona gazlari emissiyalarini cheklash toʻgʻrisida»gi Qonun qabul qilindi.
Qonunda, jumladan, emissiyalarning davlat hisobi; kamaytirish maqsadlari; MRV — monitoring, hisobot berish va verifikatsiya tizimini rivojlantirish; uglerod birliklari reyestri; yuridik shaxslarning emissiyalarni tartibga solish sohasidagi huquq va majburiyatlari nazarda tutilgan.
Alohida farmonda Oʻzbekistonning Parij bitimi 6-moddasi boʻyicha xalqaro uglerod birliklari bozoridagi ishtirokini rivojlantirish va 2026-yildan Milliy uglerod reyestrini tashkil etish nazarda tutilgan.
Yaʼni emissiyalarni tizimli hisobga olish masalasi asta-sekin ixtiyoriy ESG amaliyotidan sanoatni tartibga solish sohasiga oʻtmoqda.
Qozogʻistonda sement allaqachon uglerod tartibga solish tizimiga kiradi. Markaziy Osiyo uchun Qozogʻiston tajribasi ayniqsa koʻrgazmali. Amaldagi tizim milliy emissiyalar savdosini oʻz ichiga oladi; tartibga solinadigan tarmoqlar roʻyxatiga sement, ohak, gips va gʻisht ishlab chiqarish bevosita kiritilgan. Belgilangan emissiya chegarasidan oshadigan tartibga solinuvchi qurilmalarga uglerod kvotalari qoʻllanadi. Qozogʻiston Respublikasi Ekologiya, geologiya va tabiiy resurslar vazirining 2022-yil 28-martdagi 91-son buyrugʻi.
Oʻzbekiston uchun bu muhim mintaqaviy ishora: sanoat korxonasining uglerod koʻrsatkichi asta-sekin boshqariladigan iqtisodiy koʻrsatkichga aylanmoqda.
13. Raqamli hisob va dekarbonizatsiyani boshqarish uchun Carbon Platform
Korxona ishlab chiqarish; xomashyo; yoqilgʻi; elektr energiyasi; logistika; issiqxona gazlari; CBAM; LCA; EPD; investitsiya choralarini bir vaqtda hisobga ola boshlaganda, bu maʼlumotlarni alohida Excel fayllarida yuritish tobora qiyinlashadi.
Shu bois HPBS 7G Carbon Platformni MRV va korxonaning uglerod koʻrsatkichlarini boshqarish uchun raqamli vosita sifatida ishlab chiqmoqda.
Sement zavodi uchun raqamli model quyidagicha boʻlishi mumkin.
- Klinker darajasi
Quyidagilar hisobga olinadi: ishlab chiqarish hajmi; xomashyoning kimyoviy tarkibi; texnologik CO₂; yoqilgʻi sarfi; muqobil yoqilgʻi; elektr energiyasi; pech unumdorligi.
- Sement darajasi
Quyidagilar hisobga olinadi: klinker ulushi; xomashyo; maydalash energiyasi; qadoqlash.
- Taʼminot zanjiri darajasi
Quyidagilar hisobga olinadi: yetkazib beruvchilar; transport turi; masofa; yoqilgʻi; xomashyoning uglerod izi.
Natijada korxona quyidagi dinamik koʻrsatkichlarni oladi:
• kg CO₂e/t klinker
• kg CO₂e/t sement
• Scope 1, Scope 2, Scope 3
• CBAM
• har bir modernizatsiya yoki dekarbonizatsiya ssenariysining samarasi
Bunday MRVning maqsadi — qaysi texnologik yechim bugun bir vaqtning oʻzida CO₂ni ham, korxona mahsuloti tannarxini ham kamaytirishini koʻrish.
14. Modernizatsiyani CAPEX, OPEX, CO₂ va oʻzini qoplash muddati orqali qanday baholash kerak
Sement zavodi uchun muayyan texnologiya emissiyalarni kamaytirishini bilishning oʻzi yetarli emas. Uning narxi va korxonaga qaytaradigan mablagʻini aniqlash zarur.
Shu bois HPBS har bir chorani bir vaqtning oʻzida besh koʻrsatkich boʻyicha baholashni taklif qiladi:
CAPEX – OPEX tejalishi – tCO₂ – oʻzini qoplash muddati – 1 t CO₂ni kamaytirish qiymati.
Xatarlarning shaffof iqtisodiy bahosi shakllanadi.
| Yechim | CAPEX | Iqtisodiy samara | CO₂ni kamaytirish salohiyati | Muddat |
| Texnologik rejimni optimallashtirish | past | yuqori | oʻrtacha | 0–1 yil |
| Chastota oʻzgartirgichlari va elektr dvigatellari | past/oʻrtacha | oʻrtacha | past/oʻrtacha | 0–2 yil |
| Separatorlar va maydalashni optimallashtirish | oʻrtacha | oʻrtacha/yuqori | oʻrtacha | 1–5 yil |
| Klinker ulushini kamaytirish | past/oʻrtacha | potensial yuqori | yuqori | 1–4 yil |
| Chiqindi issiqlikdan foydalanish | yuqori | yuqori | oʻrtacha/yuqori | 2–3 yil |
| LC3 / texnik yechim | oʻrtacha/yuqori | xomashyo bazasiga bogʻliq | juda yuqori | 3–10 yil |
| Uglerodni tutish, undan foydalanish va saqlash | juda yuqori | hozircha cheklangan | juda yuqori | uzoq muddat |
Aynan shu yondashuv dasturni birinchi bosqichdagi tejash keyingi bosqichni moliyalashtirishga yordam beradigan tarzda tuzish imkonini beradi.
15. Oʻzbekiston sement zavodlarini dekarbonizatsiya qilish uchun CIF moliyasidan foydalanish imkoniyatiga ega boʻldi
Moliyalashtirish sanoat modernizatsiyasining hal qiluvchi omiliga aylanishi mumkin. Oʻzbekiston Climate Investment Funds Industrial Decarbonization Program doirasida investitsiya rejasini tayyorlash uchun tanlangan.
Jahon banki hujjatlariga koʻra, CIFning imtiyozli moliyalashtirish hajmi 250 mln AQSh dollarigacha yetishi mumkin; investitsiya rejasi Jahon banki, IFC, ADB va EBRD bilan hamkorlikda ishlab chiqilishi kutilmoqda. Sement sanoati uchun bu investitsiya loyihalari rejasini oldindan tayyorlash imkoniyatini anglatadi.
Xalqaro moliya instituti uchun «Zavodni modernizatsiya qilishimiz kerak» degan bayonotning oʻzi yetarli emas. Tuzilgan loyiha kerak: bazaviy koʻrsatkich – texnik yechim – CAPEX – OPEX tejalishi – CO₂ kamayishi – moliyaviy model – MRV – investitsiya samarasi. Shuning uchun korxonaning texnik va uglerod bahosi moliya jalb qilingandan keyin emas, undan oldin oʻtkazilishi lozim.
16. Oʻzbekiston sement sanoati uchun pilot dastur qanday boʻlishi mumkin
HPBS barcha zavodlarni bir vaqtda qamrab oladigan tarmoq dasturidan emas, texnologik darajasi turlicha boʻlgan 2–3 ta pilot korxonadan boshlashni taklif qiladi.
Masalan:
1-pilot — anʼanaviy zavod: resurs sarfi nisbatan yuqori, operatsion modernizatsiya salohiyati katta.
2-pilot — zamonaviyroq ishlab chiqarish: asosiy salohiyat sement tarkibi, raqamlashtirish, logistika va solishtirma koʻrsatkichlarni yanada kamaytirishda boʻlishi mumkin.
3-pilot — LC3 salohiyatiga ega korxona: mahalliy gil mavjudligi va alohida investitsiya loyihasini shakllantirish imkoniyati.
1-bosqich. Maʼlumotlarni tahlil qilish va bazaviy koʻrsatkichlarni shakllantirish
12–24 oylik maʼlumotlar tahlil qilinadi: ishlab chiqarish, klinker, sement, koʻmir, elektr energiyasi, mahsulot tarkibi, xomashyo, logistika, toʻxtab qolishlar, tannarx.
2-bosqich. Texnik baholash
Korxona texnologlari va energetiklari bilan birga texnologik jarayonlar hamda ularning tarkibiy qismlari tahlil qilinadi.
3-bosqich. Uglerod izi va MRV
Scope 1, Scope 2, muhim Scope 3, mahsulotning uglerod izi va CBAM parametrlari hisoblanadi.
HPBS sement mahsulotlari darajasida shunga oʻxshash inventarizatsiyani allaqachon oʻtkazgan. Tadqiqotda uglerod izi ISO 14040, ISO 14044 va EN 15804 xalqaro standartlariga muvofiq hisoblangan, natijalar esa Environmental Product Declaration — EPD uchun asos boʻlgan. Hisob-kitoblar turli beton tarkiblarining uglerod izida sement ishlab chiqarish eng katta manba ekanini koʻrsatgan. Masalan, oʻrganilgan tarkiblardan birida umumiy koʻrsatkich qariyb 231 kg CO₂e/m³ boʻlgan va hissalar tahlili sementning ustunligini tasdiqlagan.
4-bosqich. Investitsiyalar va dekarbonizatsiya rejasi
Loyihalar uch muddatga ajratiladi: 0–2 yil, 2–5 yil, 5–10 yil; texnik-iqtisodiy asoslash, maqsadli koʻrsatkichlar va investorlar uchun imkoniyatlar tayyorlanadi.