Kuzatuv
O‘zbekistonda men o‘zgacha xavfsizlik hissini tuydim. Mukammal tartib, yozilgan reglamentlar va tartib-taomillar ma’nosidagi xavfsizlikni emas, balki boshqa — insoniy xavfsizlikni. Bu tuyg‘u deyarli darhol paydo bo‘ladi. Sizni kutib olishadi, siz bilan gaplashishadi, taklif qilishadi, tabassum qilishadi. Go‘yo sizni oldindan shu makonga qo‘shib qo‘yishgandek.
Ehtimol, bu mamlakat ko‘p jihatdan institutsional rivojlanishning boshqa bosqichida ekaniga bog‘liqdir. Bu yerda tartib-taomillarning sovuqligi va qat’iy doiralar kamroq, madaniy ochiqlik, moslashuvchanlik va mehmondo‘stlik esa ko‘proq. Albatta, buning ortida keyingi qatlam — o‘z qoidalari, iyerarxiyalari, norasmiy kelishuvlari va muloqot xususiyatlari bor. Ammo dastlabki taassurot juda kuchli. U oddiy ichki fikrni uyg‘otadi: “Bu yerda meni qabul qilishadi”.
Madaniy ziddiyat qayerda yuzaga keladi
Rossiya yoki Belarus kabi ko‘proq tartibga solingan madaniyatlarda xavfsizlik butunlay boshqacha his qilinadi. U yerda xavfsizlik ko‘pincha insoniy aloqadan emas, balki tizimning oldindan bashorat qilinishi mumkinligidan paydo bo‘ladi. Yo‘riqnomalar, javobgarlik, hujjatlar, tartib-taomillar mavjud. Bu ham xavfsizlik, faqat boshqacha. Shu sababli ushbu madaniyatlar vakillari birga ishlay boshlaganda, har biri loyihaga o‘z xavfsizlik modelini olib kiradi.
Ulardan biri ochiqlik, xotirjamlik, ishonch va tanqid qilmaydigan ko‘makni kutadi. Uning uchun doimiy aniqlashtirishlar, kelishuvlarni qayd etish va qat’iy nazorat ishonchsizlikdek tuyulishi mumkin. Boshqasi aniqlik, yozma kelishuvlar, javobgarlikning shaffof taqsimlanishi va jarayonlarga rioya etilishini kutadi. Uning uchun haddan tashqari moslashuvchanlik ishonchlilik yo‘qligidek qabul qilinishi mumkin.
Shunda ikki mutlaqo boshqa ichki reaksiya paydo bo‘ladi.
-
Biri o‘ylaydi: nega menga ishonishmaydi?
-
Boshqasi o‘ylaydi: nega shunchaki kelishilgan ishni bajarib bo‘lmaydi?
Ko‘pincha hech kim ayni damda har ikki inson o‘zining haq ekanini emas, o‘z xavfsizlik hissini himoya qilayotganini tushunmaydi.
Qiziqarli paradoks
Meni ayniqsa qiziqtirgan bir kuzatuv bor.
Masalan, belaruslik yoki rossiyalik O‘zbekistonga kelganda ko‘pincha mamlakat muhitiga chin dildan oshiq bo‘ladi. U xotirjamlik, insoniylik va mehmondo‘stlikni his qiladi. Bu muhitda yashash unga yoqadi. Ammo ish loyihasiga o‘tish bilanoq, inson deyarli avtomatik ravishda o‘zining odatiy xavfsizlik modeliga qaytadi. U yana tizimni reglament, nazorat, hujjatlashtirish, javobgarlik va kelishuvlarni qayd etish orqali qura boshlaydi.
Shunda g‘ayrioddiy ichki ziddiyat yuzaga keladi. Hayotda iliqlik sifatida qabul qilingan narsa ishda tartibsizlikdek tuyula boshlaydi. Erkinlikdek ko‘ringan narsa tuzilma yo‘qligidek qabul qilina boshlaydi. Munosabatlarda yoqqan narsa boshqaruvda bezovta qila boshlaydi.
Biz boshqa madaniyatning bir xususiyatini bir vaqtning o‘zida sevamiz va natija unga bog‘liq bo‘la boshlagan joyning o‘zida unga qarshilik ko‘rsatamiz.
Ko‘rinmas samaradorlik
Eng qiziqarli jarayon aynan shu yerda boshlanadi. Qaysi madaniyat “to‘g‘riroq” ekani haqida bahslashishni to‘xtatsak, ularning har biri turli vazifalarni hal qilishini ko‘rish mumkin. Reglament tuzilma, mehmondo‘stlik esa ishonch yaratadi. Hujjatlashtirish sifatni saqlashga yordam beradi, ochiq muloqot esa axborot tarqalishi va odamlarning jalb qilinishini tezlashtiradi. Tartib-taomillar xatarlarni kamaytiradi, munosabatlar esa tezroq kelishish va loyihalarni kengaytirishga yordam beradi.
Bular endi qarama-qarshiliklar emas, balki yagona barqaror tizimning turli elementlaridir. Aynan ularning uyg‘unligi xalqaro loyihalarni kuchliroq qiladi.
Menimcha, xalqaro loyihalarning yetukligi bir madaniyat boshqasiga “to‘g‘ri ishlash”ni o‘rgatganda emas, balki odamlar har bir madaniyat xavfsizlikning qanday shaklini olib kelishini ko‘ra boshlaganda yuzaga keladi.
Ba’zilar uchun xavfsizlik qoidalar, boshqalar uchun esa inson orqali paydo bo‘ladi. Haqiqiy barqarorlik har ikkalasi mavjud joyda yuzaga keladi.
Anna Zavaleeva
3.07.2026