Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM), ya’ni Transchegaraviy uglerodni tartibga solish mexanizmi — Yevropa Ittifoqining (YI) butun dunyoda katta qiziqish va e’tibor uyg‘otgan tashabbusidir. Rossiya kompaniyalari ham Yevropa Ittifoqining iqlimni tartibga soluvchi me’yoriy tizimini kuzatib bormoqda, chunki bu Rossiya tashkilotlari ham faoliyat yuritadigan jahon iqtisodiyotining bir qismidir.
CBAM — YI tomonidan iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish va issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish maqsadida ishlab chiqilgan mexanizm bo‘lib, u uglerodni tartibga solish yaxshi rivojlanmagan mamlakatlardan uglerod sig‘imi yuqori mahsulotlarni YI mamlakatlari xarid qilganida yuzaga keladigan “uglerod sizib chiqishi” deb ataluvchi holatlarni iqtisodiy jihatdan kompensatsiya qilishga qaratilgan. Mexanizm import qilinadigan tovarlarning uglerod chiqindilariga soliq joriy etish tizimini anglatadi (ya’ni ishlab chiqarishda issiqxona gazlari ko‘p chiqarilgan mahsulot YI hududiga olib kirilganda soliqqa tortiladi). CBAMni import mahsulotiga solinadigan, mahsulot ishlab chiqarilishida yuzaga kelgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri issiqxona gazlari chiqindilari hajmiga bog‘liq bojxona yig‘imiga qiyoslash mumkin.
Qaysi mahsulotlar CBAM doirasiga kiradi?
Hozirda CBAM bo‘yicha majburiy tartibga solinadigan oltita mahsulot toifasi belgilangan:
-
sement;
-
temir va po‘lat;
-
alyuminiy;
-
o‘g‘itlar;
-
elektr energiyasi;
-
vodorod.
Mahsulot toifalari bejiz tanlanmagan: ularning uglerod sig‘imi eng yuqori, ya’ni ishlab chiqarish jarayonida sezilarli miqdorda issiqxona gazlari chiqariladi. Uglerod sig‘imi yuqori mahsulotlarning mamlakatlar o‘rtasida ko‘chirilishi transchegaraviy “uglerod sizib chiqishi”ga sabab bo‘ladi. YI hududida CBAMni joriy etishdan asosiy maqsad ana shu “sizib chiqish”ning oldini olishdir.
“Uglerod sizib chiqishi” (yoki “chiqindilar sizib chiqishi”) deb mahsulot YI hududida emas, balki uglerodni tartibga solish talablari yumshoqroq bo‘lgan boshqa mamlakatlarda ishlab chiqarilganda yuzaga keladigan issiqxona gazlari chiqindilariga aytiladi. Mahsulot ishlab chiqaruvchilar o‘z korxonalarini uglerod chiqindilarini kamaytirish bo‘yicha qat’iy choralar amal qiladigan mamlakatlardan bunday choralar sust rivojlangan yoki umuman mavjud bo‘lmagan hududlarga ko‘chirganida sizib chiqish yuz beradi. Shu tariqa, bunday ishlab chiqarish obyektlari issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish va hisobot tayyorlash sohasidagi me’yoriy bazaning tartibga solish doirasiga kirmaydi. Biroq amalda ta’minot zanjiri bo‘yicha jami issiqxona gazlari chiqindilari kamaymaydi, chunki YIdan tashqaridagi ishlab chiqarish quvvatlarida kam uglerodli rivojlanishga rioya qilish uchun rag‘bat yo‘q. Bundan tashqari, narxiga uglerod chiqindilari uchun soliqlar kiritilmagan import mahsulotlari YI hududidagi ishlab chiqaruvchilar mahsulotlarining raqobatbardoshligini pasaytiradi.
Shunday qilib, CBAM mexanizmining joriy etilishi YIning o‘z mahsulotlari raqobatbardoshligini oshiradi, uglerod sizib chiqishining oldini oladi va ishlab chiqaruvchilarni mahsulot ishlab chiqarish jarayonida issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirishga rag‘batlantiradi.
CBAM bo‘yicha soliq qanday aniqlanadi?
Soliq import qilinadigan mahsulotni ishlab chiqarish jarayonida yuzaga kelgan issiqxona gazlari chiqindilari miqdoriga bevosita bog‘liq. Hisoblashda mahsulot ishlab chiqarish texnologiyasi bilan bog‘liq Scope 1 bo‘yicha to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqindilar, o‘tish davrida esa mahsulot ishlab chiqarishda foydalaniladigan xarid qilingan energiyadan kelib chiqadigan bilvosita chiqindilar ham hisobga olinadi.
Soliq qanday to‘lanadi?
Chiqindilar uchun to‘lov sifatida CBAM EU ETS (YI chiqindilar kvotalari savdosi tizimi) bozorida CBAM sertifikatlari deb ataluvchi sertifikatlarni xarid qilishni nazarda tutadi. Bitta sertifikat bir tonna CO2e chiqindisini qoplaydi. Sertifikat narxi EU ETS bozoridagi uglerod birligi narxiga teng bo‘ladi. Masalan, 2024-yil 31-yanvar holatiga ko‘ra, bitta CBAM sertifikatining narxi €63,38 ga teng bo‘lgan bo‘lardi (https://carboncredits.com/ axborot platformasi ma’lumotlariga ko‘ra).
CBAM uglerod sertifikatlari xarid qilinishi lozim bo‘lgan summani aniqlashda CO2e chiqindilari kvotalaridan oshganlik uchun amalga oshirilgan to‘lovlar yoki mahsulot ishlab chiqarilgan mamlakatda xarid qilingan uglerod birliklari hisobga olinishi mumkin. Shunday qilib, agar ishlab chiqaruvchi korxona joylashgan davlatning uglerodni tartibga solish tizimi doirasida CO2e chiqindilarining ma’lum miqdordagi oshishi uchun narxni allaqachon to‘laganini isbotlay olsa, chiqindilarning tegishli miqdori soliq summasidan chegirib tashlanishi mumkin (bu tartib YI Komissiyasining 2023/1773-sonli reglamenti 7-moddasida belgilangan). Bunday holda importchilar sertifikatlarni soliqning to‘liq summasiga emas, balki CBAM bo‘yicha hisoblangan chiqindilar bilan mahsulot YIga olib kirilishidan oldin to‘langan chiqindilar o‘rtasidagi farqqagina xarid qilishi kerak bo‘ladi.
Masalan, Rossiya Federatsiyasida Scope 1 bo‘yicha mujassam chiqindilarning bir qismini 296-sonli “Issiqxona gazlari chiqindilarini cheklash to‘g‘risida”gi Federal qonun bo‘yicha majburiy kvotani hisobga olish orqali “qoplash” mumkin (hozirgi vaqtda chiqindilar kvotasidan oshganlik uchun to‘lovlar Saxalin viloyatida mavjud).
CBAM qachon kuchga kiradi?
CBAM talablari 2026-yil 1-yanvardan to‘liq kuchga kiradi. Shu paytdan boshlab ishlab chiqaruvchilar mahsulot ishlab chiqarish jarayonidagi issiqxona gazlari chiqindilarini hisoblashlari, YIga import qilinadigan tovarlar miqdorini deklaratsiya qilishlari, shuningdek tegishli miqdordagi CBAM sertifikatlarini xarid qilish orqali soliqlarni to‘lashlari kerak bo‘ladi.
Biroq CBAMni joriy etishning YI Komissiyasining 2023/1773-sonli reglamenti bilan tartibga solinadigan o‘tish davri 2023-yil 1-oktabrdan boshlangan. Reglamentga ko‘ra, ushbu davrda importchi har choraklik hisobotni topshirishi kifoya; unda, jumladan, quyidagi ma’lumotlar bo‘ladi:
-
CBAM ro‘yxatiga kiritilgan import tovarlarining har bir turi bo‘yicha umumiy miqdor (elektr energiyasi uchun MVt·soat yoki boshqa turdagi tovarlar uchun tonnada);
-
Mahsulot ishlab chiqarilishidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqindilar tarkibida hisobga olinadigan mahsulotning haqiqiy mujassam chiqindilari (elektr energiyasi uchun tonna CO2e/MVt·soat yoki boshqa turdagi tovarlar uchun tonna CO2e/tonna). CBAM metodologiyasida mujassam chiqindilar deganda mahsulotning solishtirma uglerod izi, ya’ni mahsulotni yaratishda chiqariladigan uglerod miqdori tushuniladi;
-
Jami bilvosita chiqindilar (jumladan, iste’mol qilingan elektr energiyasi miqdori va qo‘llaniladigan chiqindi koeffitsiyentlari);
-
Agar import qilinayotgan tovarlarga uglerod solig‘i avval qo‘llanilgan bo‘lsa, mahsulot ishlab chiqarilgan mamlakatdagi mujassam uglerod chiqindilarining narxi.
-
O‘tish davri boshlanganidan keyingi birinchi choraklik hisobot 2024-yil 31-yanvargacha taqdim etilishi kerak edi. Taqdim etilgan hisobotga qo‘shimcha va tuzatishlar 2024-yil 31-iyulgacha kiritilishi mumkin edi. Bu deklarantlarga chiqindilarni hisoblash va hisobot tayyorlashning yangi metodologiyalariga moslashuvchanroq tarzda moslashish imkonini beradi.
2026-yil 1-yanvardan boshlab importchilar vakolatli deklarant sifatida ro‘yxatdan o‘tishlari va import qilinadigan CO2e chiqindilari uchun CBAM sertifikatlarini xarid qilishni boshlashlari shart bo‘ladi. Ushbu davrda chiqindilarni majburiy yillik deklaratsiya qilish joriy etiladi (ya’ni mujassam uglerod izining verifikatsiya qilingan hisob-kitobi kabi aniq ma’lumotlar kiritilishi lozim bo‘lgan yillik CBAM deklaratsiyasi).
CBAM doirasida tovarlar importi deklarantni ro‘yxatdan o‘tkazish bilan birga amalga oshirilishi kerak.
CBAM bo‘yicha soliqqa tortish tartibi
CBAM bo‘yicha soliqqa tortishning umumlashtirilgan tartibini quyidagicha ifodalash mumkin:
Uglerod izini hisoblash
YIga olib kiriladigan tovarlar ishlab chiqaruvchilariga o‘z mahsulotlarining uglerod izini hisoblash tavsiya etiladi. CBAM talablariga kiradigan har bir mahsulot turi uchun issiqxona gazlari chiqindilarini hisoblashning alohida metodologiyasi belgilangan. Hisob-kitoblarni soddalashtirish uchun YI saytida hozirda takomillashtirilayotgan kalkulyator mavjud. Ishlab chiqaruvchilar mujassam chiqindilarning hisoblangan qiymatlarini mahsulotni YIga import qiluvchilarga taqdim etadi.
CBAM reyestrida ro‘yxatdan o‘tish
Bojxona deklaratsiyasini topshiradigan importchilar CBAM vakolatli deklarantlari reyestrida ro‘yxatdan o‘tishi kerak.
CBAM bo‘yicha hisobotni taqdim etish
Xarid qilinadigan mahsulot hajmi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita chiqindilar hajmi, mahsulotning mujassam chiqindilari hamda talab qilinadigan boshqa ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan tayyor hisobot CBAM hisobot deklaranti portali (CBAM Reporting Declarant Portal: https://cbam.ec.europa.eu/declarant) orqali ko‘rib chiqish uchun taqdim etiladi:
Foto: https://cbam.ec.europa.eu/declarant
Audit va verifikatsiya
Mahsulot uglerod izini hisoblash natijalari audit va verifikatsiyadan o‘tkazilishi mumkin. Bu taqdim etilgan ma’lumotlarning aniqligi va ishonchliligini ta’minlaydi.
Hisobotning aniqligini tasdiqlash uchun importchi mustaqil akkreditatsiyadan o‘tgan verifikator xizmatlaridan foydalanishi mumkin. Bunday holda taqdim etilgan ma’lumotlarga ishonch ortadi va importchining noto‘g‘ri hisobot uchun jarima olish xavfi kamayadi. Verifikatsiya faqat o‘tish davrida ixtiyoriy bo‘lib qoladi. 2026-yil 1-yanvardan boshlab hisobotlarning akkreditatsiyadan o‘tgan verifikatorlar tomonidan tekshirilishi majburiy bo‘ladi. Verifikatorlarga qo‘yiladigan talablar, shuningdek noto‘g‘ri hisobot uchun jarima va sanksiyalar tizimi hozirda ishlab chiqilmoqda.
Soliq stavkasini aniqlash
Muayyan mahsulot uchun soliq stavkasi uglerod izi hisob-kitoblari asosida aniqlanadi. Soliq stavkasini hisoblashda ishlab chiqaruvchi mahalliy uglerodni tartibga solish qoidalariga muvofiq mahsulot ishlab chiqarilgan hududda to‘lagan chiqindi to‘lovlari hisobga olinadi.
Soliqni undirish
Belgilangan soliq mahsulot importchilari tomonidan muayyan miqdordagi CBAM sertifikatlarini xarid qilish va taqdim etish orqali to‘lanadi. Sertifikatlar EU ETS orqali xarid qilinadi, ularning narxi esa EU ETS bozoridagi uglerod birligi narxiga teng bo‘ladi. Sertifikatlarni xarid qilishning aniq mexanizmlari hali belgilanmagan; ular CBAM tizimini joriy etishning o‘tish davrida ishlab chiqiladi.
CBAM tizimi amalga oshirish jarayonida muntazam takomillashtirib boriladi. CBAM talablariga kiradigan tovarlar ro‘yxati, shuningdek hisobga olinishi lozim bo‘lgan chiqindilar toifalari kengayadi. 2034-yilga kelib import qilinadigan mahsulotlarning mujassam chiqindilari 100% soliqqa tortilishi rejalashtirilgan. Shu sababli YIga mahsulot yetkazib beruvchi barcha kompaniyalar uchun issiqxona gazlari chiqindilarini hisoblash va ularni CBAM talablariga muvofiq deklaratsiya qilish strategik jihatdan muhimdir.
Maqola muallifi:
Marina Kupriyanova