Toshkent shahri dizayn-kodi uchun tabiatga asoslangan muhandislik yechimlari

HPBS jamoasi Toshkent dizayn-kodi va “Yangi Toshkent” istiqbolli rivojlanish hududi uchun iqlimga chidamli poydevor yaratishga yordam berdi.

Atlas byurosi buyurtmasiga ko‘ra biz shaharning rasmiy dizayn-kodiga kiritilgan va “Yangi Toshkent” qurilish direksiyasi saytida e’lon qilingan amaliy yechimlarni ishlab chiqdik. Bu O‘zbekistonning qurg‘oqchil iqlimi sharoitida shahar muhitining ortiqcha qizishini kamaytirish va yomg‘ir suvlarini boshqarish uchun muhandislik va iqlim jihatidan hisoblangan yechimlar tizimidir.

Loyiha vazifasi

Atlas byurosi topshirig‘iga ko‘ra HPBS jamoasi:

• shahar issiqlik oroli ta’sirini kamaytirish uchun materiallar va yechimlarni tahlil qildi va tanladi,

• Markaziy Osiyo iqlimini hisobga olgan holda biodrenaj inshootlari (green/blue infrastructure) bo‘yicha konseptual yechimlarni shakllantirdi,

• loyihachilar uchun tushunarli chek-listlar va talablarni tayyorladi; ular Toshkent shahri va “Yangi Toshkent” hududi dizayn-kodiga kiritildi.

Toshkent shahri hududi va “Yangi Toshkent” istiqbolli rivojlanish hududi dizayn-kodini ishlab chiqish loyihasi direktori Yelena Viktorovna Trubina:

“Yangi Toshkent loyihasi ESG kun tartibini faraz va g‘oyalar darajasida emas, balki shaharni rejalashtirish mantig‘ining o‘ziga qanday integratsiya qilish mumkinligini ko‘rsatadi. HPBS va Atlas yondashuvi tadqiqotlar, modellashtirish va barqaror rivojlanishning xalqaro standartlariga tayanib, o‘lchanadigan ekologik, ijtimoiy va boshqaruv ta’siriga ega tizimli yechimlarni shakllantiradi. Ushbu loyihada mahalliy iqlim kontekstini global ekspertiza bilan bog‘lash — barqarorlik trend emas, balki uzoq muddatli rivojlanishning fundamental asosiga aylanadigan shahar modelini yaratish qobiliyati ayniqsa qadrlidir. Bu ekspertiza, innovatsiyalar va R&D developerlikda mas’uliyatning yangi darajasini qanday shakllantirishi va kelajakdagi hududiy transformatsiyalar uchun yo‘nalishlarni belgilashiga misoldir”.

Issiqlik oroli ta’sirini kamaytirish

Materiallar ro‘yxatini tahlil qilib, issiqlik oroli ta’sirini kamaytirish yechimlarini tanlash jarayonida biz:

Materiallarni SRI va SR ko‘rsatkichlari bo‘yicha baholash tizimini ishlab chiqdik

Quyosh nurlarini qaytarish indeksi (SRI) va quyosh nurlarini qaytarish koeffitsiyenti (SR, “albedo”) materiallarni tanlash uchun asos bo‘ldi:

• tomlar, qoplamalar va arxitektura elementlari uchun SRI/SR’ning minimal yo‘naltiruvchi qiymatlari belgilandi (LEED v4 bilan o‘xshash tarzda),

• qoplamalarning turli turlari (beton, tabiiy tosh, ekologik yo‘laklar, yog‘och-polimer kompozit, rezina qoplamalar va boshqalar) uchun tavsiya etilgan qiymatlar jadvallari shakllantirildi.

Buyurtmachi taqdim etgan materiallar ro‘yxatini tahlil qildik

Har bir material uchun:

• issiqlik-texnik xususiyatlar (SRI/SR, iqlim ta’siridan keyingi weathered-qiymatlar) baholandi,

• Toshkent iqlimi kontekstidagi afzalliklar va cheklovlar ajratib ko‘rsatildi,

• “keskin nomaqbul” materiallar (nurni kam qaytaradigan va issiqlik sig‘imi yuqori bo‘lib, ortiqcha qizishni kuchaytiradigan) chiqarib tashlandi.

Qoplama turlari bo‘yicha ustuvorliklarni shakllantirdik.

Tavsiyalarda quyidagilar alohida ajratilgan:

• och rangli beton qoplamalar va plitka — ortiqcha qizishni kamaytirishning asosiy vositalaridan biri sifatida,

• och tusdagi mahalliy tabiiy tosh (ohaktosh, travertin, dolomit, och rangli granit),

• suv o‘tkazuvchi qoplamalar (ekologik yo‘laklar, keng chokli va och rangli to‘ldirgichli tosh yotqizish) “2 tasi 1 da” yechimi sifatida — sovitish + suv o‘tkazuvchanlik,

• SRI ko‘rsatkichi yuqori bo‘lgan yashil va “salqin” tomlar,

• soya hosil qiluvchi konstruksiyalar — pergolalar, soyabonlar, jumladan quyosh panelli variantlar — qoplama materiallariga qo‘shimcha sifatida.

Yangi Toshkent mavzesi misolida issiqlik oroli ta’sirini kamaytirishni hisobladik

“Yangi Toshkent” mavzelaridan birining master-rejasi asosida bir necha ssenariyni taqqosladik:

• to‘q rangli asfalt va tomlar ustun bo‘lgan dastlabki holat,

• qoplamalarning bir qismini och rangli qoplamalarga almashtirish ssenariylari,

• yuqori qaytaruvchan tom + och rangli tashqi qoplamalar + ko‘kalamzorlashtirish (daraxtlar, maysazorlar) kombinatsiyasi mavjud variantlar.

• Hisob-kitob quyidagilarni ko‘rsatdi:

• issiqlik oroli maydonini kamaytirish talablariga (LEED bilan o‘xshash tarzda) barcha qoplamalarni to‘liq almashtirish orqali emas, balki yuqori qaytaruvchan tomlarni ko‘kalamzorlashtirish bilan birlashtirish orqali erishish mumkin,

• kompleks yondashuv eng samarali: standart qoplamalarning bir qismi och rangli/suv o‘tkazuvchi qoplamalarga, tomlar yuqori qaytaruvchan yoki yashil tomlarga almashtiriladi, daraxtlar va soyabonlardan soya qo‘shiladi,

• bunday yondashuv issiqlik yukini kamaytirish va bir vaqtning o‘zida buyurtmachi xarajatlarini optimallashtirish imkonini beradi.

Issiqlik oroli bo‘yicha asosiy xulosa:

Shaharda “hamma narsani oq rangga bo‘yash” shart emas. SRI/SR’ning oqilona maqsadli ko‘rsatkichlarini belgilash, ortiqcha qizishning kritik zonalarini ajratish va materiallarni nuqtali almashtirib, ularni ko‘kalamzorlashtirish hamda soya yechimlari bilan to‘ldirish ancha samarali. Bu talablar va chek-listlar tizimi sifatida dizayn-kodga kiritilgan.

Qurg‘oqchil iqlim sharoitida biodrenaj inshootlari va yashil infratuzilma

Yomg‘ir suvlarini boshqarish bo‘yicha xalqaro amaliyotlar Markaziy Osiyo va Toshkent iqlimiga moslashtirildi.

Biz yashil infratuzilmani (ko‘kalamzorlashtirilgan hududlar + muhandislik yechimlari: suv o‘tkazuvchi qoplamalar, yomg‘ir bog‘lari, bioariqlar va boshqalar) “qoldiq tamoyili bo‘yicha ko‘kalamzorlashtirish” emas, balki barqaror master-rejaning bazaviy elementi sifatida ko‘rib chiqamiz.

Asosiy biodrenaj yechimlari tahlil qilindi.

Hisobotda quyidagilar tizimli ravishda tahlil qilingan:

• biodrenaj ariqlari va biofiltratsiya qiyaliklari,

• yomg‘ir bog‘lari, bioplatolar, biohovuzlar va suv-botqoq hududlari,

• fitofiltrlar,

• oqim suvlarini to‘plash va filtrlash uchun suv o‘tkazuvchi qoplamalar va yer osti yechimlari,

• tizimning bir qismi sifatida binolarni ko‘kalamzorlashtirish (jumladan yashil tomlar).

Toshkent sharoitiga moslashtirish.

Shaharning qurg‘oqchil iqlimi va yuqori urbanizatsiyasini hisobga olib, bir qator muhim xulosalarga keldik:

• Yevropa va Shimoliy Amerikada mashhur bo‘lgan barcha “klassik” yashil yechimlar (masalan, yomg‘ir bog‘lari va suv-botqoq hududlarining ayrim turlari) Toshkentda bir xil darajada samarali emas,

• yashil tomlar mikroiqlim va oqim suvlarini ushlab qolish uchun foydali, ammo ularning aynan biodrenaj inshooti sifatidagi hissasi cheklangan — biz buni ochiq qayd etamiz,

• Toshkent kabi urbanizatsiya darajasi yuqori qurg‘oqchil hududlar uchun eng ko‘p tavsiya etiladigan yechimlar:

• filtratsiya (biodrenaj) qiyaliklari,

• biodrenaj kanallari,

• suv o‘tkazuvchi qoplamalar va yer osti filtrlash qatlamlari,

• o‘simliklar to‘g‘ri tanlanganda fitofiltrlar.

Shuningdek, biodrenaj inshootlarini tanlash mezonlarini shakllantirdik:

• muhandislik-geologik sharoitlar,

• yer osti suvlari chuqurligi,

• ifloslantiruvchi moddalar turi va konsentratsiyasi,

• talab qilinadigan tozalash darajasi va oqim suvlarini keyinchalik infiltratsiya qilish yoki ushlab qolish imkoniyatlari.

Loyihachilar uchun chek-listlar

Ishning alohida natijasi — biodrenaj yechimlarini loyihalash uchun chek-listlar:

• joylashtirish va ko‘cha-yo‘l tarmog‘iga kiritish tamoyillari,

• qurg‘oqchil iqlim uchun o‘simliklarni tanlash talablari,

• foydalanish va xizmat ko‘rsatish bo‘yicha yo‘nalishlar,

• qoplama materiallari va ko‘kalamzorlashtirish bilan uyg‘unlashtirish bo‘yicha tavsiyalar.

Toshkent va “Yangi Toshkent” dizayn-kodiga integratsiya qilish

HPBS ishlab chiqqan materiallar va chek-listlar shahar muhiti elementlari, fasadlar va qoplamalar, montaj va foydalanish qoidalariga oid dizayn-kod bo‘limlari uchun asos bo‘ldi; ular “Yangi Toshkent” qurilish direksiyasining rasmiy saytida e’lon qilingan. (newtashkent.uz)

Bu quyidagilarni anglatadi:

• Toshkent va “Yangi Toshkent” hududidagi har bir yangi loyiha materiallar va biodrenaj bo‘yicha yagona, iqlimga moslashtirilgan talablardan foydalanadi;

• buyurtmachi va shahar ortiqcha qizish va suv bosishi xatarlarini faqat alohida “pilot obyektlar” darajasida emas, balki standartlar darajasida kamaytiradi;

• investorlar va developerlar shahar muhitining sifati va barqarorligi bo‘yicha tushunarli yo‘nalishlarni ko‘radi.

Bu buyurtmachi va shaharga nima beradi

Atlas byurosi va “Yangi Toshkent” direksiyasi uchun bajarilgan ish yakunida uchta asosiy maqsadga erishildi:

1. Yechimlarni tizimlashtirish
   Tarqoq misollar va xorijiy amaliyotlarga havolalar o‘rniga shahar mahalliy iqlim va materiallar bozoriga moslashtirilgan tizimli yechimlar to‘plamiga ega bo‘ldi.

2. Amaliy qo‘llash imkoniyati
   Barcha xulosalar arxitektorlar, muhandislar va texnik buyurtmachilar ishlashi uchun qulay bo‘lgan dizayn-kod, jadvallar va chek-listlar tiliga o‘girildi.

3. Standartlar darajasidagi iqlimga chidamlilik
   Issiqlik oroli ta’sirini kamaytirish va yomg‘ir suvlarini boshqarish alohida jamoalarning “yaxshi niyati” darajasida qolmasdan, shahar muhitini loyihalash va undan foydalanish qoidalariga kiritildi. Bu Yangi Toshkent hududini rivojlantirish siyosatiga ham mos keladi: hududda qurilgan barcha obyektlar LEED, BREEAM yoki EDGE xalqaro sertifikatlashidan o‘tishi kerak.

HPBS jamoasi alohida binolardan shaharlargacha har qanday murakkablikdagi obyektlarni sertifikatlashi mumkin — info@hpbs.uz

Qo‘shimcha ma’lumot:

• URBAN hududlar

• Xalqaro yashil sertifikatlash

• O‘zbekistonning yashil loyihalari