O‘zbekistonda milliy taksonomiya va xalqaro sertifikatsiya standartlarining uyg‘unligiga asoslangan yashil qurilishga tizimli yondashuv shakllanmoqda. Ushbu maqolada qaysi binolar yashil hisoblanishi, taksonomiya qanday ishlashi va energiya samaradorligini tasdiqlash hamda moliyalashtirishni jalb qilishda EDGE standarti qanday rol o‘ynashini ko‘rib chiqamiz.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda yashil qurilish barqaror rivojlanmoqda va qurilish sektorida energiya samaradorligiga e’tibor izchil ortib bormoqda. Buni xalqaro yashil standartlar bo‘yicha sertifikatlanayotgan binolar sonining ko‘payishi, shuningdek, energetik tekshiruvlar va energiya auditlariga talabning ortishi ko‘rsatadi. Shu bilan birga, tarmoqni kelgusida tizimli rivojlantirish uchun milliy kontekstda aynan nima yashil bino deb hisoblanishini aniq va bir xilda tushunish nihoyatda muhim.
Shu maqsadda 2023-yilda O‘zbekistonda Milliy yashil iqtisodiyot taksonomiyasi qabul qilindi. Bu loyihalar va faoliyat turlarini yashil, ya’ni atrof-muhitga nisbatan kamroq ta’sir ko‘rsatuvchi deb tasniflash mezonlarini belgilovchi me’yoriy hujjatdir. Taksonomiya davlat, biznes va moliya sektori uchun yagona yondashuvni shakllantirish, shuningdek, loyihalarni o‘zaro taqqoslash imkoniyatini ta’minlashga qaratilgan.
Milliy yashil taksonomiya iqtisodiyotning turli sektorlariga taalluqli bir nechta toifani qamrab oladi. Qurilish tarmog‘i nuqtayi nazaridan 7-toifa — “Yashil binolar” asosiy ahamiyatga ega. Unga ko‘ra, binolar va infratuzilma obyektlari LEED, EDGE, BREEAM yoki DGNB kabi barqaror qurilishning xalqaro sertifikatlariga ega bo‘lsa yoki milliy standartlarga muvofiq energiya samaradorligining yuqori darajasi tasdiqlansa, yashil deb tasniflanishi mumkin.
Shu bilan birga, taksonomiya asosiy doirani belgilovchi xususiyatga ega va har bir sertifikatsiya tizimining o‘ziga xos jihatlarini batafsil bayon qilmaydi, muayyan vositani tanlashni bozor ishtirokchilariga qoldiradi. Bunday yondashuv xalqaro standartlarning xilma-xilligini hisobga olish va investorlar manfaatlari hamda har bir alohida loyihaning o‘ziga xos xususiyatlarini e’tiborga olgan holda ularni milliy sharoitlarga moslashtirish imkonini beradi.
“Yashil binolar” toifasi doirasida taklif etilgan asosiy choralar orasida binolar va muhandislik uskunalarining energiya samaradorligini oshirish, suv resurslaridan oqilona foydalanish, shuningdek, ishlab chiqarilishi yuqori energiya sig‘imiga ega materiallar ulushini kamaytirish alohida ajratib ko‘rsatilgan. Ushbu yo‘nalishlar Xalqaro moliya korporatsiyasi (IFC) tomonidan ishlab chiqilgan hamda asosiy ko‘rsatkichlar — energiya, suv va materiallar bo‘yicha o‘lchanadigan yaxshilanishlarga erishishga yo‘naltirilgan EDGE standarti talablari bilan ko‘p jihatdan mos keladi. Shu bilan birga, boshqa xalqaro sertifikatsiya tizimlari binolarning ekologik va ijtimoiy ta’siriga oid yanada keng jihatlarni qamrab oladi.
Milliy yashil taksonomiya va xalqaro standartlarning muvofiqligini EDGE misolida ko‘rib chiqib, bir qator metodologik farqlarni qayd etish mumkin. Masalan, taksonomiyada xususiy turar joylar va ularga tutash hududlarni qurish yoki modernizatsiya qilishda energiya va suv iste’molini kamida 15%ga kamaytirish nazarda tutilgan. Shu bilan birga, hujjatda bunday kamayishni hisoblash uchun boshlang‘ich darajani aniqlashning yagona metodikasi mustahkamlanmagan. Amaliyotda bu, ayniqsa binolarning dastlabki energiya va suv samaradorligi sezilarli darajada farq qilishi mumkinligini hisobga olganda, qo‘shimcha baholash vositalarini qo‘llash zarurligini anglatadi.
EDGE standartida ushbu masala har bir mamlakat va hudud uchun alohida ishlab chiqiladigan “bazaviy ssenariylar”dan foydalanish orqali hal qilinadi. Bu ssenariylar binolarning o‘rtacha statistik xususiyatlarini aks ettiradi va amaldagi qurilish amaliyotini tahlil qilish, shuningdek, iqlim ma’lumotlarini hisobga olish asosida shakllantiriladi. O‘zbekiston uchun bunday bazaviy ko‘rsatkichlar allaqachon ishlab chiqilgan va hisob-kitoblarda qo‘llanilmoqda. EDGE tegishli bazaviy ssenariy bilan taqqoslaganda energiya va suv iste’molini kamida 20%ga, shuningdek, binoning uglerod izini kamida 20%ga kamaytirishni talab qiladi.
Shunday qilib, agar bino EDGEning minimal talablaridan yuqori ko‘rsatkichlarni namoyish etsa, qo‘shimcha chora-tadbirlarni amalga oshirmasdan yashil deb tan olinishi mumkin. HPBS amaliyotida mavjud binolarni, jumladan sovet davrida va undan oldin qurilgan, modernizatsiya ishlari o‘tkazilmasdan EDGE talablariga muvofiqligi tasdiqlangan binolarni sertifikatlash misollari mavjud.
Qurilish materiallariga yondashuv alohida e’tiborga loyiq. Milliy taksonomiya ishlab chiqarilishi yuqori energiya sig‘imi bilan tavsiflanadigan materiallar ulushini minimallashtirish zarurligini ko‘rsatadi va misol sifatida po‘lat hamda sement keltiriladi. Bunday yondashuv resurs yukini kamaytirishning umumiy yo‘nalishini belgilaydi, biroq amaliyotda yanada aniq baholash metodikalaridan foydalanishni talab qiladi. Xususan, material ishlab chiqarishdagi yuqori energiya iste’moli har doim ham yuqori uglerod izini bevosita anglatmaydi, chunki foydalaniladigan energiya qayta tiklanuvchi manbalardan olinishi mumkin.
EDGE doirasida ushbu masala qurilish materiallarini ishlab chiqarish va yetkazib berish bosqichlarida yuzaga keladigan uglerod emissiyalarini baholash orqali ko‘rib chiqiladi. Standart aniq maqsadli ko‘rsatkichni belgilaydi — binoning umumiy uglerod izi bazaviy ssenariy bilan taqqoslaganda kamida 20%ga kamaytirilishi kerak. Bu materiallarning hayotiy sikli va ularning amaldagi iqlimga ta’sirini hisobga olish imkonini beradi.
Ta’kidlash muhimki, bu holatda Milliy yashil taksonomiya va EDGE turli, biroq bir-birini to‘ldiruvchi vazifalarni hal qiladi. Taksonomiya ko‘proq asosiy doira mezonlarini shakllantirish va resurslar iste’molini kamaytirishga yo‘naltirilgan, EDGE esa issiqxona gazlari chiqindilarini miqdoriy jihatdan o‘lchanadigan tarzda kamaytirishga e’tibor qaratadi. Barqaror rivojlanish kontekstida ushbu yondashuvlar bir-biriga qarama-qarshi qo‘yilmaydi, balki parallel ravishda qo‘llanishi kerak.
Shuningdek, EDGE taksonomiyada sanab o‘tilgan yashil qurilish standartlari orasida eng amaliy va nisbatan sodda tizimlardan biri ekanini hisobga olish lozim. Boshqa xalqaro tizimlar energiya, suv va materiallardan tashqari, binoning joylashuvi, transportdan foydalanish qulayligi, shahar muhiti sifati, bioxilma-xillikni saqlash, shuningdek, qurilish va ekspluatatsiya chiqindilarini boshqarish kabi jihatlarga katta e’tibor qaratadi. Ushbu masalalarning barchasi Milliy yashil taksonomiyada ham aks ettirilgan, biroq faqat “Yashil binolar” bo‘limida jamlanmagan, balki turli toifalar bo‘yicha taqsimlangan.
HPBSning EDGE standarti bo‘yicha, shuningdek, O‘zbekiston va Markaziy Osiyo mamlakatlarida yashil qurilishning boshqa standartlari bo‘yicha 50 dan ortiq loyihani qo‘llab-quvvatlash tajribasi Milliy yashil taksonomiya va xalqaro sertifikatsiya tizimlarining uyg‘unligi buyurtmachilar, loyihachilar va investorlar uchun yanada shaffof va tushunarli mantiq yaratish imkonini berishini ko‘rsatadi. Taksonomiya strategik doira va davlat ustuvorliklarini belgilaydi, EDGE va boshqa standartlar esa ushbu ustuvorliklarni muayyan loyihalar darajasida amalga oshirishning amaliy vositalari vazifasini bajaradi.
Taksonomiya ta’riflari ko‘p jihatdan umumlashtirilgan bo‘lishiga qaramay, energiya samaradorligi va suvni tejashdan tortib transport, infratuzilma va chiqindilarni boshqarishgacha bo‘lgan keng omillar doirasining kiritilgani yashil iqtisodiyotning barcha asosiy elementlarini kompleks qamrab olishga intilishni aks ettiradi. Bu O‘zbekistonda barqaror qurilishni yanada rivojlantirish va milliy talablarni xalqaro amaliyotga bosqichma-bosqich yaqinlashtirish uchun asos yaratadi.
Qo‘shimcha ma’lumot: