CBAM deklaratsiyasi uchun N₂O emissiyalarini monitoring qilish maqsadida o‘lchovlarni amalga oshirish, “O‘g‘itlar” toifasi
CBAM metodologiyasidan…
Agar o‘g‘it ishlab chiqarish sektorida yoqilg‘ini yoqish emas, balki texnologik jarayon natijasida N₂O emissiyalari hosil bo‘lsa, operator tegishli o‘lchash nuqtasiga o‘rnatilgan uzluksiz emissiyalar monitoringi tizimi (CEMS) yordamida ularni monitoring qilishi shart.
Agar bitta nuqtadan monitoring qilishning imkoni bo‘lmagan bir nechta emissiya manbalari mavjud bo‘lsa, har bir manbadan chiqadigan emissiyalar alohida nazorat qilinishi, olingan natijalar esa hisobot maqsadlari uchun qo‘shilishi kerak.
N₂O emissiyalari faqat nitrat kislota ishlab chiqarishda monitoring uchun muhim hisoblanadi. Biroq nitrat kislota yoki undan ishlab chiqarilgan nitratlar prekursor sifatida, masalan, aralash o‘g‘itlar ishlab chiqarishda qo‘llansa, tegishli N₂O emissiyalari tonna CO₂-ekvivalentda ifodalanadigan mujassam emissiyalarning ajralmas qismi hisoblanadi:
CBAM metodologiyasida CEMSga qo‘yiladigan Ijro reglamenti talablari bo‘yicha batafsil tavsiyalar.
6.5.2 Uzluksiz emissiyalar monitoringi tizimlari (CEMS)
Hisob-kitoblarga asoslangan yondashuvlardan farqli ravishda, qurilmaning chiqindi gazlaridagi issiqxona gazlarini bevosita mo‘rida o‘lchash mumkin. Emissiya manbalari — mo‘rilari ko‘p bo‘lgan qurilmalarda bu murakkab, tashkillashtirilmagan emissiyalarni hisobga olish zarur bo‘lgan holatlarda esa amalda imkonsizdir. Boshqa tomondan, o‘lchashlarga asoslangan metodologiyalarning afzalligi shundaki, ular qurilmada ishlatiladigan turli yoqilg‘i va materiallar soniga bog‘liq emas, masalan, turli xil chiqindilar yoqilganda.
CEMS — uzluksiz emissiyalar monitoringi tizimlarini qo‘llash har doim ikki elementni talab qiladi:
- issiqxona gazlari konsentratsiyasini o‘lchash;
- o‘lchash joyida gaz oqimining hajmiy sarfini o‘lchash.
CBAM Ijro reglamenti azot(I) oksidi CBAM doirasidagi tovar uchun muhim issiqxona gazi deb belgilangan hollarda, ya’ni nitrat kislota va o‘g‘itlar ishlab chiqarishda N₂O emissiyalarini monitoring qilish uchun o‘lchashlarga asoslangan yondashuv majburiy qo‘llanilishini belgilaydi.
Batafsil talablar Ijro reglamentiga III ilovaning B.6 bo‘limida keltirilgan.
Hisobot davridagi emissiyalarni — yillik emissiyalarni hisoblash
Bu yerda:
GHG Emₜₒₜₐₗ — tonnada ifodalangan issiqxona gazlarining umumiy yillik emissiyasi;
GHG concₕₒᵤᵣₗᵧ,ᵢ — bir soat yoki undan qisqaroq i hisob-kitob davrida ishlash paytida o‘lchangan tutun gazi oqimidagi issiqxona gazlari emissiyasining o‘rtacha soatlik konsentratsiyasi, g/Nm³ da ifodalanadi;
Vₕₒᵤᵣₗᵧ,ᵢ — i soatdagi tutun gazlari hajmi, Nm³ da ifodalanadi va shu soat davomida gazning hajmiy sarfini integrallash orqali aniqlanadi;
HoursOp — o‘lchashlarga asoslangan metodologiya qo‘llaniladigan soatlarning umumiy soni, jumladan ushbu Ilovaning B.6.2.6 bo‘limiga muvofiq ma’lumotlar almashtirilgan soatlar.
i indeksi alohida ish soatiga taalluqlidir .
O‘rtacha soatlik qiymatlar tegishli soat davomida o‘tkazilgan barcha alohida o‘lchovlarning o‘rtacha qiymati sifatida hisoblanishi kerak. Agar bu o‘lchash uskunasining konfiguratsiyasi yoki qurilmada o‘tkaziladigan boshqa o‘lchovlar talablariga ko‘proq mos kelsa, to‘liq soatlar o‘rniga boshqa hisob-kitob davrlari, masalan, yarim soatlik intervallardan foydalanish mumkin.
Biomassadan chiqadigan CO₂ emissiyalari
Tegishli hollarda RED II mezonlariga mos keladigan biomassadan hosil bo‘lgan CO₂ miqdori — 6.5.4 bo‘limga qarang — o‘lchangan umumiy CO₂ emissiyasi hajmidan chegirilishi mumkin.
Biomassadan chiqadigan CO₂ emissiyasi hajmini aniqlash uchun quyidagi usullardan biri qo‘llanilishi kerak:
- Har bir foydalaniladigan manba oqimi uchun biomassa ulushini alohida aniqlashni nazarda tutuvchi hisob-kitoblarga asoslangan metodologiya.
- ISO 13833 “Statsionar manbalar emissiyalari. Biogen va qazilma kelib chiqishli karbonat angidrid nisbatini aniqlash. Radiouglerod namunalarini olish va aniqlash” standartiga muvofiq tahlil va namuna olishga asoslangan metodologiyalar.
- ISO 18466 “Statsionar manbalar emissiyalari. Balans usuli yordamida tutun gazidagi CO₂ning biogen ulushini aniqlash” standartiga asoslangan “balans usuli”.
- Xalqaro standartlarga asoslangan boshqa usullar.
- Amaldagi monitoring, hisobot va verifikatsiya tizimi — MRV tomonidan ruxsat etilgan boshqa usullar; 6.5.3 bo‘limga qarang.
Tutun gazi sarfini aniqlash
Tutun gazi sarfini o‘lchash murakkab, chunki o‘lchash nuqtalari o‘lchash natijalari mo‘rining butun ko‘ndalang kesimi uchun reprezentativ bo‘ladigan tarzda tanlanishi kerak. Quyida keltirilgan sifat talablariga ham qarang.
Shuning uchun muqobil usul sifatida sarfni tegishli material balansi yordamida hisoblash mumkin.
CO₂ emissiyalarini hisoblashda bunday balans quyidagilarni hisobga olishi kerak:
- kiruvchi oqimlar tomonida — barcha muhim parametrlar, jumladan kamida yuklanadigan xomashyo va materiallar miqdori, kiruvchi havo hajmi va jarayon samaradorligi;
- chiquvchi oqimlar tomonida — kamida ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi, shuningdek, kislorod O₂, oltingugurt dioksidi SO₂ va azot oksidlari NOₓ konsentratsiyasi.
O‘lchash ma’lumotlaridagi bo‘shliqlarni qayta ishlash
Agar ma’lum bir parametrning uzluksiz monitoring uskunasi bir soat yoki boshqa hisob-kitob davrining bir qismida nazoratdan tashqarida, belgilangan diapazondan tashqarida bo‘lgan yoki ishlamagan bo‘lsa, tegishli o‘rtacha soatlik qiymat shu soat yoki qisqaroq hisob-kitob davri uchun qolgan ma’lumotlar nuqtalari asosida mutanosib ravishda hisoblanishi kerak.
Bunga tegishli parametr bo‘yicha ma’lumotlar nuqtalarining maksimal mumkin bo‘lgan sonidan kamida 80% mavjud bo‘lishi sharti bilan ruxsat etiladi.
Agar parametr bo‘yicha ma’lumotlar nuqtalarining maksimal mumkin bo‘lgan sonidan 80% dan kamrog‘i mavjud bo‘lsa, quyidagi hisob-kitob qo‘llaniladi:
Bu yerda:
C̄ — tegishli parametr konsentratsiyasining butun hisobot davridagi arifmetik o‘rtacha qiymati yoki ma’lumotlar muayyan sharoitlarda yo‘qolgan bo‘lsa, ushbu sharoitlarni aks ettiruvchi tegishli davrdagi arifmetik o‘rtacha qiymat;
σc — tegishli parametr konsentratsiyasi standart og‘ishining butun hisobot davridagi eng yaxshi bahosi yoki ma’lumotlar muayyan sharoitlarda yo‘qolgan bo‘lsa, ushbu sharoitlarni aks ettiruvchi tegishli davrdagi eng yaxshi bahosi.
Agar qurilmadagi jiddiy texnik o‘zgarishlar tufayli hisobot davri bunday o‘rinbosar qiymatlarni aniqlash uchun mos kelmasa, o‘rtacha qiymat va standart og‘ishni aniqlash uchun yetarlicha reprezentativ boshqa vaqt oralig‘i tanlanishi kerak. Imkon qadar uning davomiyligi kamida olti oy bo‘lishi kerak.
Konsentratsiyadan boshqa parametrlar uchun o‘rinbosar qiymatlar tegishli material balansi modeli yoki jarayonning energiya balansi modeli yordamida aniqlanishi kerak.
Bunday model o‘lchashlarga asoslangan metodologiyaning qolgan o‘lchangan parametrlari, shuningdek, normal ish sharoitida olingan ma’lumotlar yordamida validatsiya qilinishi kerak. Bunda davomiyligi ma’lumotlar mavjud bo‘lmagan davr davomiyligiga teng davr ko‘rib chiqilishi kerak.
O‘lchash sifatiga qo‘yiladigan talablar
Barcha o‘lchashlar quyidagi xalqaro standartlarga asoslangan usullardan foydalangan holda o‘tkazilishi kerak:
- ISO 20181:2023 “Statsionar manbalar emissiyalari. Avtomatlashtirilgan o‘lchash tizimlarining sifatini ta’minlash”;
- ISO 14164:1999 “Statsionar manbalar emissiyalari. Gaz yo‘llaridagi gaz oqimlarining hajmiy sarfini aniqlash. Avtomatlashtirilgan usul”;
- ISO 14385-1:2014 “Statsionar manbalar emissiyalari. Issiqxona gazlari. 1-qism. Avtomatlashtirilgan o‘lchash tizimlarini kalibrlash”;
- ISO 14385-2:2014 “Statsionar manbalar emissiyalari. Issiqxona gazlari. 2-qism. Avtomatlashtirilgan o‘lchash tizimlarining joriy sifat nazorati”;
- boshqa amaldagi ISO standartlari, xususan ISO 16911-2 “Statsionar manbalar emissiyalari. Gaz yo‘llaridagi gazlarning tezligi va hajmiy sarfini qo‘lda va avtomatik aniqlash”.
Amaldagi e’lon qilingan standartlar bo‘lmasa, namuna olish va o‘lchashda muntazam xatolikni minimallashtirishni ta’minlaydigan standartlarning tegishli loyihalari, ilg‘or soha amaliyoti bo‘yicha qo‘llanmalar yoki boshqa ilmiy asoslangan metodologiyalardan foydalanish kerak.
Uzluksiz monitoring tizimining barcha muhim jihatlarini hisobga olish zarur, jumladan:
- uskunani joylashtirish joyi;
- kalibrlash;
- o‘lchashlarni amalga oshirish;
- sifatni ta’minlash;
- sifat nazorati.
Laboratoriya vakolatiga qo‘yiladigan talablar metodikaning 6.5.1.4 bo‘limida keltirilgan
Qo‘shimcha talablar
O‘lchashlarga asoslangan metodologiya yordamida aniqlangan CO₂ emissiyalari xuddi shu emissiya manbalari va manba oqimlari uchun har bir tegishli issiqxona gazining yillik emissiyalarini hisoblash orqali tasdiqlanishi kerak.
Shu maqsadda hisob-kitoblarga asoslangan yondashuvlarga qo‘yiladigan talablar tegishli ravishda soddalashtirilishi mumkin.
Agar CO₂ emissiyalari o‘lchansa, chiqarilgan uglerod monoksidi COning har qanday hajmi CO₂ning molyar ekvivalentida hisobga olinishi kerak.
6.5.3 Yevropa Ittifoqiga kirmaydigan mamlakatlarda qo‘llaniladigan maxsus usullar
Ijro reglamenti “maqbul MRV tizimi”ni quyidagicha belgilaydi:
“Maqbul monitoring, hisobot va verifikatsiya tizimi” ushbu Reglamentning 4(2)-moddasiga muvofiq, qurilma joylashgan joyda uglerod narxini belgilash tizimi, emissiyalarni majburiy monitoring qilish tizimi yoki akkreditatsiyadan o‘tgan verifikator tomonidan verifikatsiya qilinishi mumkin bo‘lgan qurilma darajasidagi emissiyalar monitoringi tizimi doirasida amal qiladigan monitoring, hisobot va verifikatsiya tizimini anglatadi.
Ko‘rsatilgan 4(2)-modda maqbul MRV tizimida nazarda tutilgan monitoring yondashuvlaridan 2024-yil 31-dekabrgacha foydalanishga ruxsat beradi, bunda ular Ijro reglamentining III ilovasida belgilangan usullar, ya’ni 6.5.1 va 6.5.2 bo‘limlarda ko‘rib chiqilgan hisob-kitob va o‘lchash yondashuvlari bilan taqqoslaganda emissiya ma’lumotlarining qamrovi va aniqligini ta’minlashi shart.
Amalda, Yevropa Ittifoqiga import qilinadigan va CBAM ta’siriga tushadigan tovarlarni ishlab chiqaruvchi qurilma operatori uchun bu quyidagilarni anglatadi:
- monitoring metodologiyasini imkon qadar tezroq ishlab chiqish zarur. Import qiluvchilarga 2024-yil yanvar oyi oxirigacha birinchi hisobotni taqdim etish uchun emissiyalar haqidagi dastlabki ma’lumotlar kerak bo‘ladi. Unda 2023-yil oktabrdan dekabrgacha import qilingan tovarlarning mujassam emissiyalari aks ettirilishi kerak;
- agar qurilma maqbul MRV tizimi bilan qamrab olingan bo‘lsa, operator ishni noldan boshlashi shart emas. 2024-yil oxirigacha bo‘lgan o‘tish davrida u ushbu tizim doirasida olingan ma’lumotlarning kamida bir qismidan foydalanishi mumkin.
Qurilma maqbul MRV tizimi bilan qamrab olinganini va unda nazarda tutilgan usullardan CBAMni joriy etishning boshlang‘ich bosqichida foydalanish mumkinligini qanday aniqlash mumkin?
Bu quyidagi shartlardan kamida bittasi bajarilganda mumkin:
- qurilma uglerod narxini belgilash tizimida ishtirok etadi. Bu emissiyalar savdosi tizimi — ETS — yoki uglerod solig‘i, yig‘imi yoxud to‘lovi bo‘lishi mumkin. Tizimni maqbul deb tan olish uchun unda ishtirok etish majburiy va qonunchilik bilan tartibga solinadigan bo‘lishi, ya’ni issiqxona gazlari emissiyalarini monitoring qilishning belgilangan qoidalari mavjud bo‘lishi muhim;
- qurilma issiqxona gazlari emissiyalari bo‘yicha majburiy hisobot tizimida ishtirok etadi. Bu holda faqat monitoring va hisobot, ehtimol, verifikatsiya ham majburiy bo‘ladi, ammo uglerod narxini belgilash qo‘llanilmaydi;
- qurilma akkreditatsiyadan o‘tgan verifikator tomonidan verifikatsiyani nazarda tutishi mumkin bo‘lgan qurilma darajasidagi ixtiyoriy emissiyalar monitoringi tizimida ishtirok etadi. Bunday tizimni maqbul deb tan olish uchun tan olingan tartibga soluvchi yoki boshqaruvchi organ tomonidan tasdiqlangan monitoring qoidalari majmui ham mavjud bo‘lishi kerak. Issiqxona gazlari emissiyalarini kamaytirish bo‘yicha ayrim loyihalar, masalan, BMTning Toza rivojlanish mexanizmi — CDM doirasidagi loyihalar ushbu ta’rifga mos kelishi mumkin.
Har qanday holatda bunday MRV tizimi qoidalarini qo‘llashdan oldin ular emissiya ma’lumotlarining taqqoslanadigan qamrovi va aniqligini ta’minlashini tekshirish kerak.
Qo‘shimcha ma’lumot: