Sement sanoatini dekarbonizatsiya qilish, CBAM mexanizmi va moliyalashtirish

Beton — inson yaratgan eng keng tarqalgan materiallardan biridir. Ammo uning asosiy tarkibiy qismi bo‘lgan sement dunyodagi CO₂ emissiyalarining taxminan 7% i bilan bog‘liq. Sement-beton sektorining global emissiyalari yiliga 2,5 milliard tonna CO₂dan oshadi.

Urbanizatsiya davom etmoqda, aholi soni va uy-joy hamda qurilish materiallariga talab ortmoqda. Savol tug‘iladi: kamroq ugleroddan foydalanib qanday qilib ko‘proq qurish mumkin? Sementning yangi xususiyati — uglerod izi paydo bo‘lmoqda. U asta-sekin narx va mustahkamlik kabi iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lib bormoqda.

Maqola tuzilishi:

1. Nega sement katta CO₂ emissiyalari bilan bog‘liq

2. Nega klinker asosiy omil hisoblanadi

3. CBAM emissiyalarni qanday qilib iqtisodiy qiymatga aylantiradi

4. CBAM sement ishlab chiqaruvchisidan qanday ma’lumotlarni talab qiladi

5. Soddalashtirilgan misol: CBAM bo‘yicha klinker emissiyalarining qiymati

6. 300 000 tonna sement uchun CBAMning to‘liq model hisob-kitobi

7. 2034-yilgacha qiymat qanday o‘zgaradi

8. Qaysi texnologiyalar ushbu qiymatni kamaytirish imkonini beradi

9. Dekarbonizatsiya loyihalarini moliyalashtirish — CIF

10. Bu O‘zbekiston sement sanoati uchun nimani anglatadi

1. Nega sement katta CO₂ emissiyalari bilan bog‘liq?

Sement ishlab chiqarish jarayonida CO₂ ikki marta hosil bo‘ladi:

• 1-manba — yoqilg‘i — ulkan pechni qizdirish kerak.

• 2-manba — ohaktoshning o‘zi — qizdirilganda kalsiy karbonat kimyoviy parchalanib, CO₂ ajratadi.

Sement ishlab chiqarishdagi bevosita emissiyalarning taxminan 60% i karbonatlarning kimyoviy parchalanishi, 40% ga yaqini esa yoqilg‘ini yoqish va jarayon uchun zarur haroratni ta’minlash bilan bog‘liq. Uglerod izi va CBAMni hisoblashda qo‘shimcha ravishda bilvosita emissiyalar, avvalo, iste’mol qilinadigan elektr energiyasi bilan bog‘liq emissiyalar hisobga olinadi. Sement zavodi to‘liq qayta tiklanuvchi elektr energiyasiga o‘tkazilsa ham, ohaktoshdan chiqadigan jarayon (kimyoviy) emissiyalari yo‘qolmaydi.

2. Nega klinker CO₂ emissiyalarining asosiy omili?

• Oddiy portlandsement tarkibida taxminan 80–95% gacha klinker

• Innovatsion LC3 tarkibida taxminan 50% klinker.

LC3 kabi innovatsion texnologiyalar CO₂ hosil bo‘lgandan keyin uni tutishga urinmaydi. Ular texnologik jarayonni optimallashtirish orqali ushbu emissiyalarning katta qismini dastlabdan hosil qilmaslik imkonini beradi.

Texnologlar klinker-faktor deb ataydigan ko‘rsatkichni CBAM transchegaraviy uglerodni tartibga solish mexanizmi allaqachon mahsulotning iqtisodiy ahamiyatga ega ko‘rsatkichiga aylantirgan.

CBAM metodologiyasiga ko‘ra, “sement uchun klinker massasining sement massasiga nisbati — clinker-to-cement ratio yoki klinker-faktor majburiy ravishda hisobga olinadi”.

3. CBAM emissiyalarni qanday qilib iqtisodiy qiymatga aylantiradi

2026-yil 1-yanvardan CBAMning asosiy bosqichi amal qilmoqda. YI muayyan uglerod sig‘imi yuqori tovarlar importchilaridan mahsulotning mujassam emissiyalarini hisobga olish va tegishli miqdorda CBAM sertifikatlarini sotib olishni talab qiladi. Sertifikat narxi Yevropa emissiyalar savdosi tizimi — EU ETSdagi uglerod narxiga bog‘liq.

O‘zbekistonda xalqaro bozorlar bilan uyg‘unlashadigan va xalqaro uglerod birliklari bozorida ishtirok etish imkoniyatlarini shakllantiradigan milliy me’yoriy-huquqiy baza va siyosat rivojlantirilmoqda. Bu, o‘z navbatida, muhim iqtisodiy mexanizmdir.

• Ilgari sement narxi quyidagicha shakllangan: ishlab chiqarish qiymati + logistika

• Endi: ishlab chiqarish qiymati + logistika + uglerod izi

4. CBAM sement ishlab chiqaruvchisidan qanday ma’lumotlarni talab qiladi

CBAM faqat zavodga qaramaydi. U mahsulotning ichki tarkibiga qaraydi. Sement uchun tegishli prekursorlar — avvalo klinker va, agar ishlatilsa, kalsinatsiyalangan gil hisobga olinadi. Juda muhim jihat — ishlab chiqaruvchi sementdagi klinker ulushi haqidagi ma’lumotni taqdim etishi shart. Sement sanoatida CBAM, jumladan quyidagilarni qamrab oladi:

• kalsinatsiyalangan gil — CN kodi 2507 00 80;

• sement klinkeri — CN 2523 10 00;

• oq portlandsement;

• boshqa portlandsement;

• boshqa gidravlik sementlar;

• alyuminatli sement.

CBAM bir tonna mahsulotga to‘g‘ri keladigan CO₂ tonnasi ko‘rsatkichini olish uchun to‘rtta narsani bilishni istaydi.

• Bevosita zavodda qancha CO₂ hosil bo‘ladi. Yoqilg‘i + kimyoviy jarayonlar.

• Ishlab chiqarish qancha elektr energiyasi iste’mol qiladi va uning uglerod sig‘imi qanday.

• Mahsulot tarkibiga qaysi uglerod sig‘imi yuqori materiallar kirgan. Sement uchun klinker va kalsinatsiyalangan gil ayniqsa muhim.

• Qancha tayyor mahsulot ishlab chiqarilgan

Sementni YIga import qilishda CBAM majburiyatlarining qiymati qancha va uni qanday hisoblash mumkin?

Uglerod birliklari birjasi ECA. 2026-yil 17-avgust holatiga EU ETS emissiya ruxsatnomalarining (EUA) bozor narxi taxminan 81,83 €/t CO₂ni tashkil etdi. Ushbu misolda bu qiymat namuna sifatidagi bozor mo‘ljali sifatida qo‘llaniladi. CBAM sertifikatlarining rasmiy narxi Yevropa komissiyasi tomonidan belgilanadi: 2026-yilda har chorakda, 2027-yildan esa har hafta.

Kulrang sement klinkeri uchun 2026-yilda amal qiladigan (EU) 2025/2620 Ijro reglamentida CBAM benchmark bir tonna klinkerga 0,666 t CO₂e etib belgilangan. Oq klinker uchun — 0,859 t CO₂e/t.

Ammo 2026-yilda ushbu benchmark bo‘yicha 97,5% bepul qoplama hali saqlanadi. Yevropa komissiyasi 2026-yil uchun CBAM factor 97,5% ekanini bevosita ko‘rsatadi, keyin u 2034-yilga qadar bosqichma-bosqich nolga tushadi.

5. CBAM hisob-kitobining soddalashtirilgan misoli: klinker emissiyalarining qiymati

Muhim: ushbu hisob-kitob faqat klinker emissiyalarining ta’sirini ko‘rsatadi va mexanizmni tushuntirish uchun qo‘llaniladi. Bu tayyor sement uchun CBAMning to‘liq hisob-kitobi emas. To‘liq hisob-kitob quyida keltiriladi.

1. Klinker emissiyalarining to‘lanadigan qismini aniqlaymiz

Klinkerning amaldagi emissiyalari: 0,82 t CO₂/t klinker. Saqlanayotgan bepul ulushni hisobga olgan holda 2026-yil CBAM benchmark mo‘ljali: 0,666 × 97,5% = 0,649 t CO₂/t klinker

Demak:

2. 1 tonna klinkerning uglerod qiymatini hisoblaymiz

Uglerod narxi: 81,83 €/t CO₂ bo‘lganda

3. Qiymatni 1 tonna sementga o‘tkazamiz

Agar 1 tonna sement tarkibida 0,80–0,95 t klinker bo‘lsa:

Bu yerda K — klinker-faktor.

• 80% klinker bo‘lganda: 14×0,80=11,2 €/t sement

• 95% klinker bo‘lganda: 14×0,95=13,3 €/t sement

4. 300 000 tonna sement partiyasining qiymatini hisoblaymiz

• Klinker-faktor 80% bo‘lganda: 300000×11,2=3 360 000 €

• Klinker-faktor 95% bo‘lganda: 300000×13,3=3 990 000 €

Natija

Partiya: 300 000 t sement. CBAM bo‘yicha klinker ulushining taxminiy uglerod qiymati: ≈ 3,36–3,99 mln €

quyidagi farazlar asosida:

0,82 t CO₂/t klinker — amaldagi emissiyalar
0,649 t CO₂/t — 2026-yilgi bepul ulushni hisobga olgan benchmark
81,83 €/t CO₂ — qo‘llanilgan uglerod narxi
80–95% — sementdagi klinker ulushi

CBAM bo‘yicha sement uchun klinker uglerod qiymatini hisoblashning universal formulasi

bu yerda:

Mcement — sement massasi, t
K — sementdagi klinker ulushi
Efact — klinkerning amaldagi emissiyalari, t CO₂/t
Ebenchmark — hisobga olinadigan benchmark, t CO₂/t
PCO₂ — uglerod narxi, €/t CO₂

Namuna sifatidagi soddalashtirilgan misol. Amaldagi CBAM majburiyati muayyan tovar, mujassam emissiyalar, CBAM benchmark, free allocation adjustment va kelib chiqish mamlakatida allaqachon to‘langan uglerod narxini hisobga olgan holda hisoblanadi.

Bepul qoplama bosqichma-bosqich qisqaradi. YI jadvaliga ko‘ra, CBAM factor 2026-yilda 97,5%, 2028-yilda 90%, 2030-yilda 51,5% va 2034-yildan 0% ni tashkil qiladi. Binobarin, klinker-faktorni kamaytirish faqat ekologik chora bo‘lishdan to‘xtab, kelajakdagi uglerod xarajatlarini kamaytirish usuliga aylanadi. Aynan shu yerda innovatsion texnologiyalarni o‘rganish va joriy etishni boshlash muhim.

Hisob-kitob faqat klinker uglerod sig‘imining ta’sirini ko‘rsatadi. CBAM bo‘yicha sementning mujassam emissiyalarini to‘liq hisoblash bilvosita emissiyalar va metodologiyada nazarda tutilgan boshqa parametrlarni ham o‘z ichiga oladi.

2026-yildan CBAMning yakuniy rejimida sement uchun vaziyat kengroq: sement faqat bevosita emissiyalar hisobga olinadigan tovarlar ro‘yxatiga kirmaydi, demak sement uchun bevosita va bilvosita mujassam emissiyalar hisobga olinadi. Bilvosita emissiyalar, avvalo, ishlab chiqarish jarayonida iste’mol qilingan elektr energiyasidan chiqadigan emissiyalardir. Tayyor sement ishlab chiqarishda materiallarni maydalash, tayyorlash va qayta ishlash uchun sarflanadigan elektr energiyasi alohida hisobga olinadi; tegishli prekursorlar klinker va kalsinatsiyalangan gildan iborat.

Soddaroq aytganda:

1 t sement = klinker emissiyalari + kalsinatsiyalangan gil emissiyalari, agar mavjud bo‘lsa + sement ishlab chiqarishdagi yoqilg‘i + sement ishlab chiqarish/maydalash uchun elektr energiyasi.

Aynan shuning uchun CBAM sementni complex good — murakkab tovar deb ataydi: uning mujassam emissiyalari tegishli prekursorlar emissiyalarini o‘z ichiga oladi.

Muhim: 2026-yildan CBAM sement uchun bevosita va bilvosita mujassam emissiyalarni hisobga oladi. Yevropa komissiyasining 2026-yil 14-avgustdagi yangi metodologiyasida bilvosita emissiyalar sement sektori tovarlari uchun hisobga olinishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatilgan; bular ishlab chiqarishda iste’mol qilingan elektr energiyasini ishlab chiqarish emissiyalaridir. Bundan tashqari, sement uchun funksional birlik endi mahsulot tarkibidagi klinker tonnasiga bog‘langan, chunki emissiyalarning katta qismini aynan klinker miqdori belgilaydi.

6. 300 000 t sement uchun CBAMning to‘liq model hisob-kitobi, amaliy misol.

300 000 t oddiy portlandsement partiyasi va quyidagi farazlarni olaylik:

1. Klinkerning bevosita emissiyalari

0,82×0,90=0,738 tCO₂/t sement yoki: 738 kg CO₂/t sement. Sement ishlab chiqarishdagi qabul qilingan qo‘shimcha bevosita emissiyalarni qo‘shamiz: 738+5=743 kgCO₂/t

2. Elektr energiyasidan bilvosita emissiyalar

100 kVt⋅soat/t×0,519 kgCO₂/kVt⋅soat = 51,9 kgCO₂/t sement. 300 000 t partiya uchun: 300 000×0,0519 = 15 570 tCO₂

3. Umumiy mujassam emissiyalar

743+51,9=794,9 kgCO₂/t sement yoki: 0,7949 tCO₂/t sement. Butun partiya uchun: 300000×0,7949 = 238 470 tCO₂

4. 2026-yilda bepul taqsimot bo‘yicha tuzatish

Kulrang klinker uchun: 0,666×97,5%=0,64935 tCO₂/t klinker. Ammo bir tonna sementimizda atigi 0,90 t klinker mavjud, demak: 0,64935×0,90=0,584415 tCO₂/t sement

5. CBAM majburiyati to‘g‘ri keladigan emissiyalar

0,7949−0,584415=0,210485 tCO₂/t sement. Ya’ni har bir tonna sementga taxminan 210,5 kg CO₂ CBAM qiymatini hisoblash uchun model bazamizda qoladi.

6. 1 tonna sement uchun qiymat

Narx: 81,83 €/t CO₂ bo‘lganda

0,210485×81,83=17,22 €/t sement

7. 300 000 tonnalik partiya uchun qiymat

300 000×17,22= 5 167 196 €

Namuna sifatidagi hisob-kitob. Elektr energiyasi iste’moli, elektr energiyasi koeffitsiyenti va qo‘shimcha bevosita emissiyalarning model qiymatlari qo‘llanilgan. CBAMning amaldagi hisob-kitobi muayyan qurilmaning verifikatsiya qilingan ma’lumotlari, amaldagi metodologiya, free-allocation adjustment va kelib chiqish mamlakatida amalda to‘langan uglerod narxi asosida amalga oshiriladi.

7. CBAM majburiyatlarining qiymati 2034-yilgacha qanday o‘zgaradi

2026-yilda CBAM mexanizmi hali ham EU ETS kvotalarining bepul taqsimlanishidagi sezilarli ulushni hisobga oladi. Biroq bu tuzatish bosqichma-bosqich qisqaradi va 2034-yilga kelib butunlay yo‘qoladi. Aynan shuning uchun ishlab chiqarish texnologiyasi va sementning amaldagi uglerod sig‘imi o‘zgarmagan taqdirda ham CBAM bo‘yicha moliyaviy yuk ortadi. Yevropa komissiyasi CBAMni 2026–2034-yillarda EU ETS bepul kvotalaridan voz kechish bilan sinxron ravishda bosqichma-bosqich joriy etishni bevosita nazarda tutadi.

Oldingi bo‘limdagi to‘liq model hisob-kitob parametrlarini olaylik:

• sement partiyasi — 300 000 t;

• klinker-faktor — 90%;

• umumiy mujassam emissiyalar — 0,7949 t CO₂/t sement;

• kulrang klinker benchmarki — 0,666 t CO₂/t klinker;

• barcha ishlab chiqarish texnologik parametrlari o‘zgarishsiz qoladi.

Shunda qiymatning o‘zgarishi quyidagicha bo‘ladi:

Bu uglerod narxi prognozi emas, balki ssenariy hisob-kitobidir: u ayni ishlab chiqarish texnologiyasidan foydalangan holda ishlab chiqarilgan bir xil sement partiyasi bepul taqsimot bekor qilinishi bilan tobora yuqori uglerod qiymatiga ega bo‘lishini ko‘rsatadi.

Uglerod narxi 81,83 €/t CO₂ darajasida saqlansa, modelimizda 300 000 t sement partiyasi uchun CBAM majburiyatlarining qiymati quyidagicha ortadi:

2026 — taxminan 5,17 mln €
2028 — taxminan 6,27 mln €
2030 — taxminan 11,94 mln €
2034 — taxminan 19,51 mln €

Ya’ni deyarli 3,8 baravar. Agar 2034-yilga kelib uglerod narxi 100 €/t CO₂ni tashkil qilsa, o‘zgarmagan texnologiya bilan shu partiyaning qiymati 23,85 mln €ga yaqinlashadi.

Shu bilan birga, CBAM sertifikatlarining amaldagi narxi oldindan belgilanmaydi. 2026-yilda Yevropa komissiyasi uni har chorakda EU ETS auksionlarining o‘rtacha vaznli narxi sifatida hisoblaydi, 2027-yildan hisob-kitob har hafta amalga oshiriladi.

Hech qanday chora ko‘rmaslikning ham qiymati bor. Agar ishlab chiqaruvchi mahsulotning uglerod sig‘imini kamaytirmasa, bepul qoplamaning bosqichma-bosqich bekor qilinishi har bir qo‘shimcha tonna CO₂ni tannarx va raqobatbardoshlikning tobora muhim omiliga aylantiradi.

Shunday qilib, sementni dekarbonizatsiya qilish masalasi allaqachon ekologik kun tartibi doirasidan ancha chiqib ketmoqda. Bu texnologiya, tannarx, eksport bozorlari va investitsiyalarga kirish masalasidir. Uglerod narxi oshgani sayin korxonalar uchun klinker-faktorni kamaytirish, energiya samaradorligini oshirish, kam uglerodli elektr energiyasiga o‘tish, CO₂ni tutish va MRV tizimlarini rivojlantirish iqtisodiy jihatdan foydaliroq bo‘ladi.

8. Qaysi texnologiyalar sementning uglerod qiymatini kamaytirish imkonini beradi

Sementni dekarbonizatsiya qilish bitta texnologiya bilan cheklanmaydi. Bu energiya iste’moli va sement tarkibidan tortib CO₂ni tutish va qayta foydalanishgacha bo‘lgan butun ishlab chiqarish jarayonining izchil o‘zgarishidir.

Birinchi daraja — kamroq energiya va energiyada kamroq uglerod

Ushbu darajaga quyidagilar kiradi:

• pechlar va uskunalarning energiya samaradorligini oshirish;

• ikkilamchi issiqlikdan foydalanish;

• maydalash tizimlarini modernizatsiya qilish;

• muqobil yoqilg‘idan foydalanish;

• qayta tiklanuvchi elektr energiyasidan foydalanish;

• energiya iste’molini boshqarishni avtomatlashtirish va raqamlashtirish.

Ushbu choralar, avvalo, yoqilg‘i va elektr energiyasi bilan bog‘liq emissiyalarni kamaytiradi.

Biroq muammoni faqat energetik choralar bilan to‘liq hal qilib bo‘lmaydi: CO₂ning katta qismi ohaktoshning kimyoviy parchalanishida bevosita hosil bo‘ladi.

Ikkinchi daraja — kamroq klinker

Klinker sementning uglerod sig‘imi eng yuqori asosiy tarkibiy qismi bo‘lgani uchun emissiyalarni kamaytirishning eng samarali usullaridan biri klinker-faktorni pasaytirishdir.

Buning uchun qo‘shimcha sementlovchi materiallar qo‘llaniladi:

• domna shlaki;

• kul;

• tabiiy putssolanlar;

• kalsinatsiyalangan gillar;

• ohaktosh.

Misollardan biri — ohaktosh va kalsinatsiyalangan gil asosidagi sement — LC3 texnologiyasidir.

LC3 oddiy portlandsement bilan taqqoslaganda klinker miqdorini taxminan 50% gacha kamaytirish va CO₂ emissiyalarini 40% gacha qisqartirish imkonini beradi. Shu bilan birga, texnologiyani mavjud sement korxonalarida uskunalarga nisbatan cheklangan o‘zgartirishlar kiritgan holda joriy etish mumkin.

CBAM nuqtai nazaridan klinker-faktorni kamaytirish nafaqat ekologik, balki iqtisodiy yechimga ham aylanadi, chunki klinker ulushi mahsulotning mujassam emissiyalariga bevosita ta’sir qiladi.

Uchinchi daraja — qolgan CO₂ni tutish

Energiya samaradorligini joriy etish, klinker-faktorni kamaytirish va elektr energiyasini dekarbonizatsiya qilishdan keyin texnologik jihatdan bartaraf etish qiyin bo‘lgan jarayon emissiyalari qoladi.

Shuning uchun keyingi bosqich — quyidagi texnologiyalar:

• CCS — CO₂ni tutish va geologik saqlash;

• CCU — CO₂ni tutish va undan foydalanish.

Sement sanoati uchun ushbu texnologiyalar ayniqsa muhim, chunki jarayon CO₂ emissiyalari pech qaysi energiya manbai bilan qizdirilishidan qat’i nazar hosil bo‘ladi.

To‘rtinchi daraja — CO₂ni qurilish materialiga qaytarish

Texnologik rivojlanishning keyingi yo‘nalishi — CO₂ni endi faqat chiqindi emas, balki potensial xomashyo sifatida ko‘rib chiqish. Misollardan biri — Taisei Corporation ishlab chiqqan Yaponiyaning T-eConcrete/Carbon-Recycle texnologiyasi. Tutilgan CO₂ kalsiy bilan reaksiyaga kirishib, kalsiy karbonatga aylanadi va keyinchalik beton ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Taisei ma’lumotlariga ko‘ra, texnologiyaning zamonaviy variantlari 1 m³ betonda 98–171 kg CO₂ni biriktirishga qodir, ayrim tarkiblarning hisoblangan balansi esa −116 dan −45 kg CO₂/m³ gacha yetadi. 2026-yil yanvar oyida Taisei T-eConcrete/Carbon-Recycle xususiyatlarining yig‘ma qurilish buyumlarida qo‘llash uchun texnik tasdig‘ini olganini ma’lum qildi. Bu texnologiya tadqiqotdan kengroq amaliy qo‘llanishga bosqichma-bosqich o‘tayotganini ko‘rsatadi.

Shunday qilib, sement sanoatining texnologik evolyutsiyasini quyidagicha ifodalash mumkin:

kamroq energiya → kamroq klinker → CO₂ni tutish → CO₂ni materialga qaytarish.

Ushbu bosqichlarning barchasidan yana bir majburiy tizim o‘tadi:

o‘lchash → hisoblash → tasdiqlash → mahsulotning uglerod sig‘imini boshqarish.

Aynan shuning uchun MRV tizimlari pech, kalsinator yoki energetika uskunalari kabi texnologik modernizatsiyaning tarkibiy qismiga aylanmoqda.

9. Dekarbonizatsiyani moliyalashtirish: CIF dasturi

Sement ishlab chiqarishni texnologik modernizatsiya qilish katta kapitalni talab qiladi. Shu sababli rivojlanayotgan iqtisodiyotlar uchun masala nafaqat qanday texnologiyalar mavjudligida, balki ularni joriy etishni qanday moliyalashtirishdadir.

Bunday mexanizmlardan biri Climate Investment Funds — Iqlim investitsiya fondlari (CIF) hisoblanadi.

CIF doirasida emissiyalarni kamaytirish qiyin bo‘lgan tarmoqlarda, jumladan sement, metallurgiya va kimyo sanoatida emissiyalarni kamaytirishga qaratilgan maxsus Industry Decarbonization Program — Sanoatni dekarbonizatsiya qilish dasturi tashkil etilgan.

Dasturning umumiy hajmi 1 milliard AQSh dollarigacha deb e’lon qilingan. Uning vazifasi investitsiya xatarlarini kamaytirish va xalqaro taraqqiyot banklari hamda xususiy investorlardan ancha katta hajmdagi moliyalashtirishni jalb etish uchun CIFning imtiyozli kapitalidan foydalanishdir. O‘zbekiston uchun bu imkoniyat allaqachon nazariyadan amaliyotga o‘tgan. 2025-yilda O‘zbekiston CIF Industry Decarbonization dasturiga xalqaro tanlovda ishtirok etib, 26 ta mamlakat orasida 6-o‘rinni egalladi va sanoat emissiyalarini kamaytirish uchun imtiyozli moliyaviy resurslarni jalb etish imkoniyatiga ega bo‘ldi. 2026-yil fevral oyida Toshkentda CIF, O‘zbekiston Iqtisodiyot va moliya vazirligi va Jahon banki hamkorligida investitsiya dasturi yo‘nalishlarini muhokama qilish uchun maxsus uch kunlik missiya bo‘lib o‘tdi.

Ushbu muhokamalar doirasida quyidagilar ko‘rib chiqilmoqda:

• sanoat ishlab chiqarishini modernizatsiya qilish;

• energiya samaradorligini oshirish;

• toza texnologiyalarni joriy etish;

• resurslardan samarali foydalanish;

• dekarbonizatsiya investitsiya loyihalarini shakllantirish.

Sement sanoati uchun bu mutlaqo yangi bog‘liqlikni anglatadi: CBAM iqtisodiy signal yaratadi, texnologiyalar emissiyalarni kamaytirish imkonini beradi, CIF esa modernizatsiyani moliyalashtirishga yordam berishi mumkin. Shuning uchun korxonani dekarbonizatsiyaga tayyorlash alohida uskuna xarid qilishdan emas, balki loyihaning investitsiya mantiqini ishlab chiqishdan boshlanishi kerak:

boshlang‘ich emissiyalar → texnik chora-tadbirlar → CO₂ni kamaytirish hajmi → CAPEX/OPEX → iqtisodiy samara → iqlim talablariga muvofiqlik → moliyalashtirish tuzilmasi.

10. Bu O‘zbekiston sement sanoati uchun nimani anglatadi

O‘zbekistonda bir nechta omil bir vaqtda mos kelgan vaziyat yuzaga kelgan.

Bir tomondan, mamlakatda urbanizatsiya, infratuzilmani rivojlantirish va qurilish materiallariga talabning o‘sishi davom etmoqda. UNDP O‘zbekistonda sementga talab ortishi sohani dekarbonizatsiya qilish masalasining ahamiyatini kuchaytirishini alohida qayd etadi. Boshqa tomondan, xalqaro bozorlar sanoat mahsulotlarining uglerod sig‘imini tobora faolroq hisobga olmoqda. Sement ishlab chiqaruvchisi uchun bu yaqin yillarda raqobatbardoshlik nafaqat narx, sifat va logistika, balki bir tonna mahsulotga to‘g‘ri keladigan CO₂ miqdori va ushbu ko‘rsatkichni isbotlash qobiliyati bilan ham belgilanishini anglatadi. Natijada O‘zbekiston sement sanoati oldida bir nechta amaliy vazifa shakllanmoqda:

1. Har bir korxonaning haqiqiy uglerod sig‘imini aniqlash

O‘rtacha koeffitsiyentlardan amaldagi ma’lumotlarga o‘tish zarur:

• ohaktosh sarfi;

• klinker-faktor;

• yoqilg‘i turlari va hajmi;

• xomashyo va yoqilg‘idagi uglerod miqdori;

• elektr energiyasi iste’moli;

• o‘z ishlab chiqarishi;

• muqobil yoqilg‘i;

• mahsulot turlari bo‘yicha klinker va sement ishlab chiqarish hajmi.

Amaldagi ma’lumotlardan CBAMda foydalanish uchun ular belgilangan metodologiya va verifikatsiya talablariga muvofiq bo‘lishi kerak. Yevropa komissiyasi e’lon qilingan haqiqiy embedded emissions akkreditatsiyadan o‘tgan verifikator tomonidan tasdiqlanishi kerakligini ta’kidlaydi.

2. Dekarbonizatsiya qiymati egri chizig‘ini tuzish

Har bir korxona uchun quyidagilarni tushunish zarur:

qaysi texnologiya → qancha turadi → qancha tonna CO₂ni kamaytiradi → qancha uglerod xarajatidan qochish imkonini beradi.

Masalan, quyidagilarning iqtisodiy samarasini:

• klinker-faktorni kamaytirish;

• pechni modernizatsiya qilish;

• muqobil yoqilg‘iga o‘tish;

• o‘z quyosh elektr energiyasi ishlab chiqarishi;

• issiqlikdan foydalanish;

• CCS/CCU texnologiyalari

CBAM sharoitida mavjud uglerod sig‘imini saqlab qolish qiymati bilan taqqoslash mumkin.

3. Uglerodni moliyaviy ko‘rsatkich sifatida ko‘rib chiqishni boshlash

Yaqin vaqtgacha ko‘pchilik sanoat korxonalari uchun CO₂ emissiyalari asosan ekologik ko‘rsatkich edi. CBAM ushbu mantiqni o‘zgartiradi. Endi: 1 tonna CO₂ × uglerod narxi = moliyaviy qiymat. Binobarin, oldi olingan har bir tonna emissiya potensial ravishda o‘lchanadigan iqtisodiy samaraga ega bo‘ladi.

4. Sanoat siyosati, standartlar va moliyalashtirishni birlashtirish

Kam uglerodli sementni faqat ishlab chiqaruvchi sa’y-harakatlari bilan kengaytirib bo‘lmaydi.

Quyidagilarni o‘z ichiga oladigan tizim zarur:

• sementning yangi tarkiblarini qo‘llashga ruxsat beradigan standartlar;

• uglerod sig‘imiga qo‘yiladigan talablar;

• MRV tizimi;

• yashil davlat xaridlari;

• namoyish va tajriba loyihalari;

• imtiyozli moliyalashtirish;

• kadrlar tayyorlash;

• milliy uglerodni tartibga solish tizimini rivojlantirish.

Aynan ushbu vositalar kesishmasida dekarbonizatsiyani sohaga qo‘shimcha yuk emas, balki sanoatni modernizatsiya qilish mexanizmiga aylantirish imkoniyati paydo bo‘ladi.

Bugungi kunda O‘zbekiston uchun bir vaqtning o‘zida bir nechta sharoit mos kelmoqda:

• bozor mavjud — mamlakat qurilish va infratuzilmani rivojlantirishni davom ettirishi kerak;

• iqtisodiy signal mavjud — CBAM va global uglerodni tartibga solishning rivojlanishi;

• texnologiyalar mavjud — energiya samaradorligi va klinker-faktorni kamaytirishdan tortib LC3, CCS/CCU va CO₂ mineralizatsiyasigacha;

• moliyalashtirish paydo bo‘lmoqda — jumladan CIF Industry Decarbonization dasturi orqali.

Shu sababli keyingi bosqich vazifasi ushbu to‘rtta elementni aniq investitsiya loyihalarida birlashtirishdir. Sement sanoatini dekarbonizatsiya qilish texnologik modernizatsiya, mahsulot qiymati, moliyalashtirishga kirish, eksport va O‘zbekiston sanoatining uzoq muddatli raqobatbardoshligiga daxldordir. Aynan shuning uchun uglerod izi asta-sekin sementning narxi, sifati va mustahkamligi bilan bir qatordagi yangi xususiyatiga aylanmoqda.

Qo‘shimcha ma’lumot:

• Sanoatni dekarbonizatsiya qilish loyihalarini moliyalashtirish

• O‘zbekistonda dekarbonizatsiya, xalqaro tartibga solish kun tartibi va Xitoy investitsiyalari