Hozirda meni ayniqsa mas’uliyat mavzusini tadqiq etish qiziqtirmoqda.
Mas’uliyat masalasi zamonaviy tashkilotlar, shaharlar, moliya tizimlari va boshqaruv madaniyatlarini rivojlantirishdagi asosiy masalalardan biriga aylanmoqda. Biz strategiyalar, ESG, barqaror rivojlanish, yashil moliyalashtirish va institutsional transformatsiya haqida ko‘p gapiramiz, biroq ushbu tushunchalarning barchasi ortida yanada chuqur qatlam — insonlar va tizimlarning mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish qobiliyati turadi. Busiz har qanday strategiya deklaratsiya bo‘lib qoladi, barqaror rivojlanish taqlidga aylanadi, moliyalashtirish transformatsiya vositasi bo‘lmaydi, shaharlar esa jonli tizimlar sifatida yetuklashmaydi.
Madaniyat yetuk yoki yetilmagan bo‘lishi mumkin
Madaniyat ko‘pincha an’analar, me’yorlar, qadriyatlar va ijtimoiy odatlar to‘plami sifatida ko‘riladi. Biroq uni boshqa bir mezon — yetuklik darajasi orqali ham ko‘rib chiqish mumkin. Madaniyat tashqi tomondan tuzilmali, iyerarxik, an’ana va qoidalarni hurmat qiladigan bo‘lishi, biroq muloqot, qaror qabul qilish va mas’uliyatni taqsimlash usullarida yetilmaganligicha qolishi mumkin.
Yetilmagan madaniyat belgilaridan biri mas’uliyatning hissiy tartibga solish mexanizmlari bilan almashtirilishidir. Masalan, araz bilan. To‘g‘ridan-to‘g‘ri suhbat o‘rniga sukut paydo bo‘ladi. Kelishuv o‘rniga boshqa tomon “o‘zi tushunishi” haqidagi kutish yuzaga keladi. Aniq pozitsiya o‘rniga yashirin norozilik bo‘ladi. Mas’uliyatning o‘ziga tegishli qismini qabul qilish o‘rniga ayb tashqi holatlar, rahbariyat, davlat, hamkorlar, bozor yoki “mos kelmagan vaqt”ga yuklanadi. Bunday holatda araz shunchaki hissiyot emas, balki ijtimoiy vositaga aylanadi. U to‘g‘ridan-to‘g‘ri pozitsiyani egallamaslik, kutilmalarni ifodalamaslik va harakat uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olmaslik imkonini beradi.
Madaniyatda erkaklik va ayollik tamoyillarining nomutanosibligi
Agar madaniyat energiyalar va boshqaruv tamoyillari tizimi sifatida ko‘rilsa, unda nomutanosibliklar yuzaga kelishi mumkin. Shartli “erkaklik” nomutanosibligi haddan tashqari nazorat, qat’iy iyerarxiya, bosim, jazo, formalizm va insonga, kontekstga hamda uzoq muddatli oqibatlarga yetarli darajada sezgir bo‘lmagan holda kuchga yo‘naltirilish orqali namoyon bo‘ladi. Shartli “ayollik” nomutanosibligi esa kutilmalar, hissiy qaramlik, to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarorlardan qochish, noaniq chegaralar, araz va tuzilmali harakatlarning yetishmasligi orqali namoyon bo‘ladi.
Yetuk madaniyat bir tamoyilni boshqasi bilan bostirmaydi. U ikkalasini uyg‘unlashtiradi. Yetuk tizim uchun bir vaqtning o‘zida aniqlik va empatiya; tuzilma va moslashuvchanlik; mas’uliyat va g‘amxo‘rlik; strategiya va kontekstga sezgirlik; harakat va fikr-mulohazani eshita olish qobiliyati muhimdir. Aynan shunday integratsiya barqaror rivojlanish uchun asos yaratadi.
Mas’uliyat ayb emas, balki ta’sir ko‘rsatish qobiliyatidir
Men muloqotlarda madaniy kodlarni tobora ko‘proq ko‘ryapman va araz ulardan biridir.
Mas’uliyatni rivojlantirishdagi asosiy to‘siqlardan biri uning ayb bilan aralashtirilishidir. Ko‘plab madaniyat va tashkilotlarda mas’uliyat jazo xavfi sifatida qabul qilinadi. Agar inson yoki bo‘linma “mas’ul” bo‘lsa, demak xato yuz berganda aynan ular ayblanadi. Shu sababli mas’uliyatdan qocha boshlaydilar. Insonlar rasman rozi bo‘ladi, biroq amalda qaror qabul qilmaydi, jarayonlar cho‘ziladi, tashabbuslar o‘z egalarini yo‘qotadi, xatarlar ishtirokchilar o‘rtasida bir-biriga yuklanadi va boshqaruvdagi passivlik yuzaga keladi.
Biroq yetuk mas’uliyat ayb emas, balki o‘z ta’sir doirasini tan olish hamda tizim yoki insonning quyidagi savollarga javob bera olish qobiliyatidir:
-
Bizga nima bog‘liq?
-
Bizning hissamiz nimadan iborat?
-
Qanday qaror qabul qilamiz?
-
Qanday oqibatlarga bardosh berishga tayyormiz?
-
Qanday resurslar kerak?
-
Mas’uliyatning qanday chegaralari belgilanishi lozim?
-
Natijani qanday o‘lchaymiz?
Shu ma’noda mas’uliyat axloqiy emas, balki boshqaruv va evolyutsion toifadir.
Mas’uliyat o‘sish sharti sifatida
Mas’uliyatni kengaytirmasdan o‘sish mumkin emas. Bu inson, kompaniya, shahar, moliya instituti va davlat uchun ham amal qiladi. Agar mulkdorlar va jamoa jarayonlar, sifat, obro‘, mahsulot, insonlar va uzoq muddatli strategiya uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga tayyor bo‘lmasa, kompaniya yangi darajaga ko‘tarila olmaydi. Agar shaharning rivojlanishi uchun mas’uliyat idoralar, pudratchilar, investorlar va aholi o‘rtasida tarqalib ketsa, shahar barqaror bo‘la olmaydi. Agar banklar, tartibga soluvchi organlar, biznes va ekspertlar loyihalar sifati, samaralarning o‘lchanishi va faqat rasmiy hisobot emas, balki haqiqiy transformatsiya uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga tayyor bo‘lmasa, moliya tizimi yashil bo‘la olmaydi. Mas’uliyat o‘sish bilan bevosita bog‘liq, chunki u harakat doirasini kengaytiradi. Tizim qanchalik ko‘p mas’uliyatni ko‘tara olsa, uning rivojlanish ko‘lami shunchalik katta bo‘ladi.
Yetuk va yetilmagan mas’uliyatni farqlash muhim.
Yetilmagan mas’uliyat — haddan tashqari nazorat, qo‘lda boshqarish, qutqaruvchilik va barcha qarorlarning bir nuqtada jamlanishidir.
Yetuk mas’uliyat — rollarning taqsimlangan tizimi, tushunarli qoidalar, o‘lchanadigan natijalar, shaffof jarayonlar va ishtirokchilarning o‘z qismini boshqalarga yuklamasdan hamda passivlikka chekinmasdan ushlab turish qobiliyatidir.
Mas’uliyatning muhim paradokslaridan biri shundaki, uni oldindan to‘liq hisoblab chiqib bo‘lmaydi. Ssenariylar tuzish, xatarlarni baholash, moliyaviy modellarni ishlab chiqish, reglamentlar, KPIlar va yo‘l xaritalarini tayyorlash mumkin, biroq kattaroq mas’uliyatga o‘tish har doim noaniqlik elementini o‘z ichiga oladi. Tizim yangi darajaga o‘tganidan keyin qanday bo‘lishini oldindan to‘liq bila olmaydi. Kompaniya ko‘lamini kengaytirishni boshlamaguncha uning barcha oqibatlarini bilmaydi. Shahar yangi boshqaruv modelini joriy etishni boshlamaguncha uning barcha ta’sirlarini bilmaydi. Inson yangi rolga kirmaguncha o‘zining yangi o‘zligini to‘liq bilmaydi. Shu sababli mas’uliyat nafaqat hisob-kitobni, balki yetuk qarorni ham talab qiladi. Noaniqlikdan barqaror o‘tish uchun sharoitlarni tayyorlagan holdagina mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga qaror qilish mumkin.
Barqaror rivojlanish va yashil moliyalashtirishda mas’uliyat
Barqaror rivojlanish sohasi uchun mas’uliyat mavzusi ayniqsa muhim. Yashil moliyalashtirish, ESG, iqlim strategiyalari, tabiatga asoslangan yechimlar, binolar va hududlarni sertifikatlash — bularning barchasi nafaqat texnik vositalarni, balki qaror qabul qilishning yetuk madaniyatini ham talab qiladi. Ekologik maqsadlarni e’lon qilishning o‘zi yetarli emas: jarayon egalarini belgilash, sertifikat olish, joriy etish sifatini ta’minlash, moliyalashtirishni jalb qilish, samarani isbotlash va natija uchun mas’uliyat tizimini yaratish zarur. Aks holda barqaror rivojlanish iqtisodiy va hududiy transformatsiya vositasiga emas, taqdimotlar tiliga aylanadi. Bu ayniqsa institutlar hali shakllanayotgan, shaxsiy kelishuvlar, madaniy odatlar va norasmiy mexanizmlar real jarayonlarga ko‘pincha kuchli ta’sir ko‘rsatadigan rivojlanayotgan bozorlar uchun muhimdir.
Bu yerda mas’uliyatning yetukligi raqobat ustunligiga aylanadi. Faqat niyat uchun emas, balki o‘lchanadigan natija uchun ham mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga qodir kompaniyalar, banklar, shaharlar va boshqaruv jamoalari tezroq o‘sish, moliyalashtirishni jalb qilish, ishonchni shakllantirish va uzoq muddatli qiymat yaratish imkoniga ega bo‘ladi.
Araz madaniyatidan kelishuv madaniyatiga
Quyidagi yetuklik modelini taklif qilish mumkin:
-
Bola madaniyati — araz va boshqa inson o‘zi fahmlashi kerak degan kutishga asoslanadi.
-
O‘smir madaniyati — norozilik va tashqi tizimga qarshi kurashga asoslanadi.
-
Katta inson madaniyati — kelishuvlar, chegaralar va aniq muloqotga asoslanadi.
-
Yetuk yetakchi madaniyati — tizim uchun mas’uliyatga asoslanadi.
Biznes va institutlar uchun bu o‘tish tahlil, harakat, jarayonlar arxitekturasi, o‘lchanadigan natija va yetuk tizimlar tomon siljishni anglatadi.
Mas’uliyat madaniyat yetukligining asosiy belgilaridan biridir. U inson, kompaniya yoki tizim reaksiyadan harakatga, arazdan kelishuvga, xato qilish qo‘rquvidan oqibatlarni boshqarishga, deklaratsiyalardan natijaga o‘ta olishini ko‘rsatadi. Yetuk madaniyat mas’uliyat jazo sifatida qabul qilinmay, o‘sish shakliga aylangan joyda boshlanadi.
Bu barqaror rivojlanish uchun ayniqsa muhim, chunki mas’uliyatga ichki o‘tishsiz yetuk shaharlar, barqaror iqtisodiyot, yashil moliyalashtirish yoki uzoq muddatli hamkorliklarni qurib bo‘lmaydi. Mas’uliyat tizim ko‘tarishga majbur bo‘lgan yuk emas, balki u o‘sib kirishga tayyor bo‘lgan makondir.
Anna Zavaleeva
29.04.2026