World Bank Group / GFDRR Building Regulations Atlasni — turli mamlakatlardagi qurilishni tartibga solish haqidagi ma’lumotlarni davlat organlari, ekspertlar, developerlar va xalqaro tashkilotlar uchun yanada ochiq hamda amalda qo‘llashga yaroqli qiladigan yangi ochiq platformani taqdim etdi. Atlas dunyoning 150 dan ortiq iqtisodiyotida barqarorlik, energiya samaradorligi va shahar muhitini tartibga solish bo‘yicha ma’lumotlarni birlashtiradi.
Ushbu vosita O‘zbekiston uchun ayniqsa muhim: mamlakat jadal urbanizatsiyalashmoqda, qurilish bozori rivojlanmoqda, energiya samarador binolar, barqaror infratuzilma va xalqaro standartlarga qiziqish ortmoqda.
O‘zbekiston profili nimani ko‘rsatadi?
Atlas ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda O‘zbekiston aholisi 36,36 million kishini, shahar aholisi ulushi 50,8% ni, shahar aholisining yillik o‘sishi esa 1,25% ni tashkil etgan. Bu qurilishni tartibga solish sifati nafaqat ko‘chmas mulk bozoriga, balki shaharlarning xavfsizligi, energiya iste’moli, qulayligi va barqarorligiga ham bevosita ta’sir qilishini anglatadi.
1. O‘zbekistonda allaqachon asosiy tartibga solish bazasi mavjud
Profilda mamlakatdagi qurilish me’yorlaridan foydalanish mumkinligi va binolarning energiya samaradorligi bo‘yicha alohida standartlar amal qilishi ko‘rsatilgan. Shuningdek, barcha turdagi qurilishlarga tatbiq etiladigan milliy qurilish kodeksi yoki yagona qurilish standartlari to‘plami mavjudligi qayd etilgan.
Bu kelgusidagi modernizatsiya uchun muhim asosdir: mamlakatda allaqachon zamonaviyroq — iqlimga bardoshlilik, uglerod izi, energiya samaradorligi va binolarni ekspluatatsiya qilish sifati bo‘yicha talablarni “ustiga qurish” mumkin bo‘lgan me’yoriy tuzilma mavjud.
2. Kuchli jihat — makoniy rejalashtirish
Atlas O‘zbekistonda asosiy rejalashtirish vositalari majburiy ekanini ko‘rsatadi: muhandislik infratuzilmasiga ulanish talablari, zonalashtirish xaritalari, tabiiy xavflar xaritalari va xavf zonalarida qurilishni cheklash.
Bu tabiiy xavflar yuqori bo‘lgan sharoitda ayniqsa muhim. Mamlakat profilida daryo va shahar toshqinlari, zilzilalar, ko‘chkilar, suv tanqisligi, ekstremal issiqlik va yong‘inlar kabi tahdidlar qayd etilgan.
Bozor uchun bu oddiy narsani anglatadi: binolarning barqarorligi fasad yoki muhandislik bosqichida emas, ancha oldin — yer maydonini tanlash, master-plan, zonalashtirish va iqlim xatarlarini baholash bosqichida boshlanadi.
3. Seysmik xavfsizlik me’yorlarda yaxshi aks ettirilgan, ammo rivojlantirilishi kerak bo‘lgan yo‘nalishlar mavjud
O‘zbekiston seysmik faol hududda joylashgan. Shu sababli qurilish me’yorlarida seysmik parametrlarni aniqlash tartib-taomillari, seysmik xavfning milliy mezonlari, grunt sharoitlarini hisobga olish, binolarning muhimlik koeffitsiyentlari, dinamik tahlil va konstruksiyalar plastikligiga qo‘yiladigan talablar aks ettirilgani ayniqsa muhim.
Shu bilan birga, Atlas bo‘shliqlarni ham ko‘rsatadi: masalan, mavjud binolarni seysmik baholash va mustahkamlash, shuningdek, bazaviy seysmik izolyatsiya yoki dempfer qurilmalari kabi ayrim ilg‘or tizimlar bo‘yicha qoidalar mavjud emas.
Bu rekonstruksiya bozori, jamoat binolari, maktablar, shifoxonalar va muhim infratuzilma uchun muhim signaldir.
4. Energiya samaradorligi: standartlar mavjud, ammo enforcement asosiy masala bo‘lib qolmoqda
Profilning eng qiziqarli qismlaridan biri — green buildings va building energy efficiency bo‘limidir.
Atlas qurilish me’yorlarida energiya samaradorligiga qo‘yiladigan minimal talablar mavjudligini qayd etadi. Loyiha hujjatlarini ko‘rib chiqishda issiqlik izolyatsiyasi, quyosh issiqligi tushumi, oynalash, isitish va sovitishga bo‘lgan ehtiyoj, yoritish, soyalash, havo o‘tkazuvchanligi, HVAC hamda issiq suv ta’minoti tizimlarining samaradorligi bo‘yicha hisob-kitoblar ham tekshiriladi.
Biroq profilda building energy code amalda qo‘llanilmasligi, qurilishdan oldin va qurilish tugaganidan keyin energiya samaradorligiga muvofiqlikni tekshirish talab etilmasligi ko‘rsatilgan.
Mening fikrimcha, bu asosiy xulosalardan biri: bozor rivojlanishining keyingi bosqichi nafaqat me’yorlarning mavjudligi, balki ularni amalda joriy etish, nazorat qilish va natijani tasdiqlashdir.
Aynan shu yerda mustaqil ekspertiza, commissioning, energetik modellashtirish, EDGE/LEED/BREEAM/WELL yondashuvlari va binolarning amaldagi samaradorligini verifikatsiya qilish vositalari rol o‘ynaydi.
5. Green building kun tartibi: kuchaytirish uchun katta salohiyat
Atlas O‘zbekistonda devorlar, tomlar va derazalarning issiqlik izolyatsiyasi, energiya samarador HVAC tizimlari hamda qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish bo‘yicha talablar allaqachon mavjudligini ko‘rsatadi.
Biroq tabiiy ventilyatsiya, daylighting, binoning yo‘nalishi, tashqi quyoshdan himoyalovchi soyalash, WWR, qaytaruvchi qoplamalar, yashil tomlar, suvni tejovchi sanitariya-texnika jihozlari, suvdan qayta foydalanish, qayta ishlangan materiallar va low embodied carbon materials bo‘yicha talablar hozircha mavjud emas yoki aks ettirilmagan.
Bu zaiflik emas, balki o‘sish yo‘nalishidir. Aynan shu yerda O‘zbekiston asosiy energiya samaradorligidan barqaror qurilishning to‘laqonli kun tartibiga sifatli sakrashni amalga oshirishi mumkin.
6. Ruxsat berish jarayonlarini raqamlashtirish rivojlanmoqda
Elektron vositalarning mavjudligi ijobiy signaldir: onlayn to‘lovlar, elektron aloqa, bildirishnomalar, hujjatlarni topshirish, avtomatik shakllantiriladigan nazorat ro‘yxatlari, qurilish va ekspluatatsiya ruxsatnomalari uchun elektron ariza topshirish.
Kadastr yoki kartografiya tizimida GIS mavjudligi ham qayd etilgan, spatial plans va zoning requirements esa GIS yoki boshqa makoniy platformalar orqali ochiq.
Biroq ruxsat beruvchi organlar, kadastr, yer reyestrlari, munitsipal xizmatlar va kommunal provayderlar o‘rtasida GIS integratsiyasi hozircha mavjud emas. Bu qurilishni tartibga solishni kelgusida raqamli transformatsiya qilish uchun muhim nuqtadir.
Building Regulations Atlas O‘zbekistonda qurilish, makoniy rejalashtirish, seysmik xavfsizlik, professional ro‘yxatga olish va ruxsat berish jarayonlarini raqamlashtirish bo‘yicha sezilarli me’yoriy asos allaqachon mavjudligini ko‘rsatadi.
Rivojlanishning keyingi bosqichi — talablarning mavjudligidan ularni bajarishning o‘lchanadigan sifatiga o‘tishdir.
Bozor uchun bu quyidagilarning roli oshishini anglatadi:
-
energetik modellashtirish;
-
mustaqil texnik ekspertiza;
-
commissioning;
-
iqlim xatarlarini baholash;
-
green building certification;
-
raqamli ruxsat berish jarayonlari;
-
suv, materiallar, embodied carbon va binolarni ekspluatatsiya qilish standartlari.
O‘zbekiston hozir juda qiziqarli nuqtada turibdi: bozor tez qurilishdan sifatli, barqaror va tekshiriladigan shahar muhitiga o‘tish uchun yetildi.
Building Regulations Atlas buning uchun muhim xalqaro doirani taqdim etadi — u nafaqat hozir qayerda turganimizni, balki keyin qayerga harakat qilish mumkinligini ham ko‘rsatadi.
O‘zbekiston bo‘yicha ma’lumotlarni ko‘rish
Building Regulations Atlasning to‘liq versiyasini ko‘rish
Qo‘shimcha ma’lumot: