Bugungi Markaziy Osiyo — barqaror rivojlanish va ESG kun tartibi shunchaki urfdagi yo‘nalish emas, balki eng yuqori darajada mustahkamlangan uzoq muddatli strategik ustuvorlik bo‘lgan mintaqadir. Mintaqa mamlakatlari moliyaviy bo‘lmagan hisobotning xalqaro standartlarini faol joriy etib, shu orqali xalqaro bozorlarga o‘z hududlarining xalqaro investitsiyalar va shartnomalar uchun jozibadorligini namoyish etmoqda.
Bozorda nimalar yuz bermoqda:
-
Rivojlanish institutlari va jamg‘armalardan xalqaro moliyalashtirishni jalb qiladigan banklar uchun moliyaviy bo‘lmagan hisobot majburiydir. Bu moliyaviy bo‘lmagan hisobotning keng tarqalishini rag‘batlantirishdagi asosiy omildir.
-
Markaziy Osiyodagi ko‘plab kompaniyalar moliyaviy bo‘lmagan hisobot majburiy bo‘lgan fond birjalariga chiqishga intilmoqda.
-
Moliyaviy bo‘lmagan hisobot Markaziy Osiyo bozorlaridagi yuksak obro‘ni anglatadi.
-
Markaziy Osiyoda moliyaviy bo‘lmagan hisobot keng tarqalgan GRI tizimidan ISSB standartlari tomon rivojlanmoqda. ISSB asosiy e’tiborni ROI va xatarlarga qaratadi.
-
ESG reytinglari (masalan, Sustainable Fitch) kredit reytinglariga kuchli ta’sir ko‘rsatishda davom etmoqda.
HPBSda Markaziy Osiyodagi mijozlarga maslahat berar ekanmiz, ESG mutaxassislariga talab qanchalik tez o‘sib borayotganini ko‘ryapmiz. Mintaqa shunchaki jahon tendensiyalariga yetib olayotgani yo‘q — u mahalliy o‘ziga xoslikni investorlar talablari bilan uyg‘unlashtiradigan o‘z modellarini yaratmoqda.
Mamlakatlar kesimida ESG bilan bog‘liq vaziyat
Markaziy Osiyo bu yo‘nalishda nisbatan yaqinda harakatlana boshlagan bo‘lsa-da, barcha besh mamlakat — Qozog‘iston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston — barqaror rivojlanishni strategik ustuvorlik sifatida belgiladi va 2030-yilga qadar BMTning 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadiga erishish majburiyatini oldi.
Qozog‘iston. 2013-yildan buyon Yashil iqtisodiyotga o‘tish konsepsiyasi amalga oshirilmoqda, 2021-yilda Ekologiya kodeksi yangilandi, Korporativ boshqaruv kodeksi va Ijtimoiy boshqaruv kodeksi qabul qilindi. Maqsadlar: 2060-yilga qadar uglerod neytralligiga erishish va 2030-yilga qadar energiya balansida QTM ulushini 30% ga yetkazish. KASE birjasidagi kompaniyalar ESG ma’lumotlarini oshkor qilishi shart. 2021-yilda Milliy yashil taksonomiya qabul qilindi, 2023-yilda esa tartibga soluvchi organ (ARRFR) ESG bo‘yicha yo‘l xaritasini tasdiqlab, moliya tashkilotlarini 2024-yildan boshlab yillik hisobotda ESG ma’lumotlarini oshkor qilishga majbur etdi. Ushbu qadamlar Prezident Toqayev imzolagan 2060-yilgacha uglerod neytralligiga erishish strategiyasi bilan bevosita bog‘liq. Shuningdek, Qozog‘iston 2024-yilda barqaror rivojlanish yevroobligatsiyalarini chiqargan MDHdagi birinchi mamlakat bo‘ldi, bu xalqaro hisobot standartlariga qat’iy rioya qilishni talab etadi.
O‘zbekistonda 2023-yilda Milliy yashil taksonomiya tasdiqlandi, 2024-yil may oyida esa qiymati $640 mln bo‘lgan suveren BRM obligatsiyalarining ikkinchi chiqarilishi amalga oshirildi. Ushbu tashabbuslar Prezident Mirziyoyevning “2030-yilgacha yashil iqtisodiyotga o‘tish to‘g‘risida”gi farmoni bilan qo‘llab-quvvatlangan bo‘lib, unda ESG ma’lumotlarini oshkor qilish shaffofligiga alohida urg‘u berilgan. O‘zbekiston qayta tiklanuvchi energetikani faol rivojlantirib, 2030-yilga qadar QTM ulushini 40% ga yetkazishga intilmoqda. Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi (2019–2030) va “Yangi O‘zbekiston” dasturi (2022–2026) qabul qilingan. Yashil sertifikatlar va chiqindilar monitoringi tizimi rivojlantirilmoqda. Bank sektori ESG tamoyillarini faol joriy etib, ayniqsa QTM uchun yashil kreditlar taklif qilmoqda.
Qirg‘iziston ham ortda qolmayapti: 2023-yilda Milliy bank ESG xatarlari bo‘yicha tavsiyalarni joriy etib, banklarni stress-test o‘tkazish va ma’lumotlarni oshkor qilishga majbur etdi. 2022-yilda gender obligatsiyalarining birinchi chiqarilishi esa biznesga moliyaviy bo‘lmagan hisobot endi moliyalashtirishga erishish uchun juda muhim ekani haqida signal berdi. Qirg‘iziston suv resurslarini boshqarish va gidroenergetikaga e’tibor qaratgan. 2024-yil oxirida yangi Suv kodeksi qabul qilindi. 2026-yilgacha barqaror biznes dasturi ham amalga oshirilmoqda. ESG siyosati boshlang‘ich bosqichda.
Bozori endigina shakllanayotgan Tojikiston ham 2024-yilda IFC ko‘magida ilk korporativ yashil obligatsiyalarni chiqardi. Mamlakat, ayniqsa tog‘li hududlarda, barqaror qishloq xo‘jaligi va tabiiy resurslarni boshqarishga urg‘u bermoqda. 2027-yilgacha yashil iqtisodiyot strategiyasi 11 ta ustuvor yo‘nalishni (energiya samaradorligi, ekoturizm, chiqindilar va boshqalar) o‘z ichiga oladi. Mamlakat xalqaro ko‘makka bog‘liq, biroq ESGni joriy etishda o‘rta darajaga erishgan.
Turkmaniston esa Yashil iqlim jamg‘armasi bilan muloqotni faollashtirdi. Mamlakat neft-gaz sanoatini modernizatsiya qilmoqda va QTMni rivojlantirmoqda. Uglerod izini kamaytirish choralari ko‘rilgan, biroq mamlakat ESG yo‘lining hali boshida va qonunchilik bazasini rivojlantirishga muhtoj.
Shunday qilib, Qozog‘iston va O‘zbekiston ESG transformatsiyasining sur’ati va ko‘lami bo‘yicha yetakchidir. Qolgan mamlakatlar ESGni o‘z resurslari va milliy maqsadlariga moslashtirgan holda rivojlanishning turli bosqichlarida turibdi.
Bu mamlakatlarni nima birlashtiradi? Global standartlar bilan chambarchas bog‘liqlik:
-
NGFS (Network for Greening the Financial System) va SBFN (Sustainable Banking and Finance Network)ga qo‘shilish.
NGFS — maqsadi barqaror moliya tizimini rivojlantirish va iqlim xatarlariga qarshi kurashish bo‘lgan markaziy banklar va nazorat organlarining xalqaro tarmog‘i. NGFSga qo‘shilish quyidagilarni anglatadi: global iqlim kun tartibini qo‘llab-quvvatlash; tartibga solish va nazorat qilishda iqlim va ekologik xatarlarni hisobga olish majburiyati; tajriba, metodologiya va tahliliy ma’lumotlar almashinuvida ishtirok etish; iqlim stress-testlari, ESG ma’lumotlarini oshkor qilish va boshqa masalalar bo‘yicha NGFS tavsiyalaridan foydalanish imkoniyati.
-
GIP (Green Investment Principles) tamoyillarini joriy etish.
GIP — Xitoy tomonidan City of London, UNDP, moliya institutlari va boshqa qator global hamkorlar bilan birgalikda quyidagi maqsadda yaratilgan xalqaro tashabbus:
Bir makon, bir yo‘l tashabbusi (Belt and Road Initiative — BRI) doirasidagi infratuzilma loyihalari bilan bog‘liq investitsiyalarga barqaror va yashil yondashuvlarni joriy etish.
-
TCFD (Task Force on Climate-related Financial Disclosures) va ISSB (International Sustainability Standards Board) metodologiyalaridan foydalanish
TCFD — Moliyaviy barqarorlik kengashi (FSB) tashabbusi bilan tuzilgan ishchi guruh. Maqsadi biznesga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan iqlim xatarlarini oshkor qilish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdir (TCFD ishchi guruhi 12.10.2023 sanasida tarqatib yuborilgan, biroq uning tavsiyalari kompaniyalarning iqlim xatarlarini oshkor qilishida hanuz qo‘llaniladi).
ISSB — IFRS Foundation (buxgalteriya hisobi standartlarini ishlab chiqadigan o‘sha tashkilot) homiyligida tashkil etilgan yagona barqarorlik hisoboti standartlarini ishlab chiqish bo‘yicha xalqaro kengash. ISSB standartlari (“Barqaror rivojlanish bilan bog‘liq moliyaviy ma’lumotlarni oshkor qilishning umumiy talablari” (S1) va “Iqlim bilan bog‘liq ma’lumotlarni oshkor qilish” (S2)) sifatli, taqqoslanadigan moliyaviy bo‘lmagan ma’lumotlarni oshkor qilishning yagona global yondashuvlarini ta’minlashga qaratilgan va ularni investorlarga taqdim etishga urg‘u beradi.
Markaziy Osiyodagi mijozlarga maslahat beruvchi ekspertlar sifatida biz ESG mutaxassislariga talab qanchalik tez o‘sib borayotganini ko‘ryapmiz. Markaziy Osiyo shunchaki jahon tendensiyalariga yetib olayotgani yo‘q — u mahalliy o‘ziga xoslikni investorlar talablari bilan uyg‘unlashtiradigan o‘z modellarini yaratmoqda.
HPBS Markaziy Osiyo va Mongoliya bozorlaridagi turli soha kompaniyalari uchun ESG hisobotlarini tayyorlaydi. info@hpbs.uz manzili orqali bepul maslahatimizga yoziling, biz sizga hisobot masalalarini tushunishga yordam beramiz.
Anna Zavaleeva, Andrey Sidorenko